„Faraona” napisał Bolesław Prus, właściwie Aleksander Głowacki, polski pisarz epoki pozytywizmu. Powieść ukończył w maju 1895 roku, a pierwsze wydanie książkowe ukazało się w 1897 roku. Sprawdź, kim był autor, skąd czerpał wiedzę o Egipcie i ile prawdy historycznej zawiera utwór.
Kto napisał „Faraona”?
Autorem powieści jest Bolesław Prus, czyli Aleksander Głowacki herbu Prus. Pisarz urodził się 20 sierpnia 1847 roku w Hrubieszowie, a zmarł 19 maja 1912 roku w Warszawie. Tworzył w okresie pozytywizmu, współtworzył polski realizm i przez lata opisywał życie społeczne Warszawy.
Prus kojarzony jest przede wszystkim z „Lalką”, „Emancypantkami” oraz nowelami. „Faraon” zajmuje jednak szczególne miejsce w jego dorobku, ponieważ autor przeniósł akcję poza Polskę i własną epokę. Dzięki starożytnemu Egiptowi mógł pokazać mechanizmy władzy, rolę religii i znaczenie wiedzy bez bezpośredniego komentowania sytuacji pod zaborami.
„Faraona” napisał Bolesław Prus, a nie historyczny władca Egiptu Ramzes XIII. Ta postać jest literacką kreacją autora.
Kiedy powstał „Faraon”?
Prus zakończył pracę nad powieścią 2 maja 1895 roku. Tekst nie powstawał odcinek po odcinku, jak wcześniej „Lalka”. Redakcja otrzymała gotowy utwór, który następnie drukowano w „Tygodniku Ilustrowanym” od października 1895 do końca 1896 roku.
Pierwsze wydanie książkowe pojawiło się w 1897 roku. Następne edycje wydano w latach 1901 i 1910. Rękopis zachował się tylko częściowo, lecz zawiera między innymi niepublikowany wcześniej epilog. Od 2024 roku manuskrypt można oglądać na wystawie stałej w Pałacu Rzeczypospolitej.
Skąd Prus czerpał wiedzę o Egipcie?
Pisarz przygotowywał się do pracy, studiując opracowania dotyczące historii i kultury państwa faraonów. Korzystał między innymi z prac francuskiego egiptologa Gastona Maspero oraz „Historii Egiptu” Ignacego Żagiella, wydanej w latach 1879–1880. Znał także powieści historyczne Georga Ebersa.
Wiedza o starożytnym Egipcie była wtedy znacznie mniej rozwinięta niż obecnie. Egiptologia miała niespełna sto lat, a odczytanie kamienia z Rosetty w 1822 roku dopiero otworzyło badaczom drogę do lepszego poznania hieroglifów. Nic dziwnego, że w książce znalazły się pomyłki oraz anachronizmy.
O czym opowiada powieść?
Akcja rozgrywa się w schyłkowym okresie Nowego Państwa, podczas XX dynastii. Egipt zmaga się z problemami gospodarczymi, spadkiem wpływów i rosnącym zadłużeniem. Władza faraona słabnie, a coraz większe znaczenie zdobywa stan kapłański.
Głównym bohaterem jest Ramzes XIII, młody następca tronu. Wyrusza w podróż po kraju, aby poznać jego problemy i przygotować się do rządzenia. Po objęciu władzy planuje reformy, lecz chce przeprowadzić je bez udziału kapłanów.
Najważniejszy konflikt tworzą Ramzes i Herhor. Młody faraon stawia na energię, odwagę oraz szybkie decyzje. Jego przeciwnik dysponuje doświadczeniem, zapleczem religijnym i rozległą wiedzą. Czy sam silny charakter wystarczy, gdy przeciwnik kontroluje informacje, pieniądze i instytucje państwa?
Co w „Faraonie” jest prawdą historyczną?
Prus osadził fabułę w realnym okresie kryzysu egipskiej monarchii, ale większość bohaterów wymyślił. Historyczny był Herhor, arcykapłan i dowódca wojskowy, który rzeczywiście zdobył znaczącą pozycję w Górnym Egipcie. Jego literacki wizerunek różni się jednak od postaci znanej ze źródeł.
Ramzes XIII nie istniał. Historia XX dynastii kończy się na Ramzesie XI, panującym prawdopodobnie w latach 1103–1070 przed naszą erą. To jego ograniczona władza oraz rosnąca pozycja Herhora mogły stać się podstawą powieściowej intrygi.
Autor nie starał się stworzyć podręcznika egiptologii. Powieść historyczna łączy fakty z fikcją, a Prus wykorzystał starożytny Egipt jako tło dla uniwersalnej opowieści o państwie i polityce. W tekście pojawiają się jednak konkretne błędy:
- hieroglify przedstawiono jako rodzaj alfabetu,
- greckie wojska najemne pojawiają się zbyt wcześnie,
- szachy nie były znane w starożytnym Egipcie,
- talent opisano jak monetę, choć był jednostką masy ważącą około 30 kilogramów,
- transport przedstawiono częściowo za pomocą dróg bitych, których wtedy nie stosowano na taką skalę.
Dlaczego powieść nadal jest ważna?
„Faraon” nie ogranicza się do opisu walki o tron. To także powieść polityczna, sensacyjna i częściowo wychowawcza. Ramzes zdobywa wiedzę o kraju, lecz nie osiąga pełnej dojrzałości potrzebnej do pokonania bardziej doświadczonych przeciwników.
Prus pokazał, że państwem nie rządzi się wyłącznie dzięki dobrym intencjom. Liczą się także finanse, administracja, religia, wojsko i dostęp do informacji. Kapłani wygrywają nie dlatego, że mają większą siłę fizyczną, lecz dlatego, że potrafią przewidywać ruchy przeciwnika i kontrolować społeczne nastroje.
W powieści pojawiają się też motywy tajemnicy: labirynt, magia Beroesa, sobowtór Ramzesa, spiski oraz zaćmienie Słońca. To ostatnie wydarzenie miało dla autora osobiste znaczenie. Prus obserwował całkowite zaćmienie w Mławie w 1887 roku i wykorzystał własne doświadczenie przy tworzeniu jednej z najbardziej pamiętnych scen.
Czy „Faraon” doczekał się ekranizacji?
Tak. W 1965 roku Jerzy Kawalerowicz wyreżyserował film „Faraon”, będący ekranizacją powieści Prusa. W roli Ramzesa XIII wystąpił Jerzy Zelnik. Produkcja otrzymała nominację do Oscara w kategorii najlepszego filmu nieanglojęzycznego i była prezentowana na festiwalu w Cannes.
Zdjęcia powstawały między innymi w Polsce, Uzbekistanie i na terenach pustynnych Azji. Ekipa pracowała w temperaturze sięgającej 60 stopni Celsjusza, a w scenach zbiorowych brało udział nawet 2 tysiące statystów. Film Kawalerowicza nie kopiuje bezrefleksyjnie hollywoodzkiego widowiska – zachowuje surową kolorystykę, skupienie na twarzach oraz polityczny sens opowieści.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kto jest autorem powieści „Faraon”?
Autorem jest Bolesław Prus, czyli Aleksander Głowacki, pisarz polskiego pozytywizmu znany m.in. z „Lalki”.
Kiedy Prus zakończył pracę nad „Faraonem” i kiedy ukazało się pierwsze wydanie książkowe?
Praca nad powieścią została ukończona 2 maja 1895 roku, a pierwsze wydanie książkowe ukazało się w 1897 roku.
Skąd Prus czerpał wiedzę o starożytnym Egipcie przy tworzeniu powieści?
Prus studiował prace egiptologów, m.in. Gastona Maspero i Ignacego Żagiella, oraz czytał powieści historyczne, na przykład Georga Ebersa.
Na jakim okresie historycznym osadzona jest akcja „Faraona”?
Akcja toczy się pod koniec Nowego Państwa, podczas XX dynastii, w czasach kryzysu władzy i rosnącego znaczenia kapłanów.
Ile prawdy historycznej zawiera powieść i które elementy są fikcją?
Prus umieścił fabułę w rzeczywistym okresie kryzysu, lecz większość postaci to wymysł autora, w tym nieistniejący Ramzes XIII; historyczny Herhor został zaś przekształcony literacko.
Jakie konkretne błędy lub anachronizmy występują w „Faraonie”?
W tekście pojawiają się m.in. traktowanie hieroglifów jak alfabetu, zbyt wczesne występowanie greckich najemników, obecność szachów, mylne przedstawienie talenta oraz nadmierne użycie dróg bitych.
Dlaczego powieść „Faraon” jest wciąż uznawana za ważną?
Powieść służy jako uniwersalna analiza władzy i mechanizmów państwa, pokazując, że rządzenie wymaga organizacji, finansów i kontroli informacji, nie tylko dobrych intencji.
Czy „Faraon” doczekał się ekranizacji i jakie wyróżnienia zdobył film?
Tak, Jerzy Kawalerowicz nakręcił ekranizację w 1965 roku z Jerzym Zielnikiem w roli Ramzesa, a film był nominowany do Oscara i pokazywany na festiwalu w Cannes.
