Cykl „Opowieści z Narnii” napisał brytyjski pisarz, filozof i filolog Clive Staples Lewis, tworząc swoje siedmiotomowe dzieło głównie pomiędzy rokiem 1949 a 1954. Jego książki, przetłumaczone na ponad czterdzieści języków i sprzedane w liczbie przekraczającej 120 milionów egzemplarzy, na stałe weszły do kanonu literatury dziecięcej. W dalszej części artykułu przybliżymy życiorys tego niezwykłego intelektualisty, historię powstania sagi oraz jej głębsze przesłanie.
Kim był Clive Staples Lewis?
Clive Staples Lewis przyszedł na świat 29 listopada 1898 roku w Belfaście, w zamożnej rodzinie o walijskich korzeniach. Jego beztroskie dzieciństwo, które dzielił ze starszym o trzy lata bratem Warrenem, zostało brutalnie przerwane, gdy w 1908 roku zmarła ich matka, Florence Augusta Lewis. To traumatyczne wydarzenie sprawiło, że chłopiec oddalił się od religii i zaczął poszukiwać sensu w świecie mitów oraz starożytnych opowieści, co ukształtowało jego późniejszą wyobraźnię.
Niedługo po śmierci matki ojciec wysłał obu synów do surowej szkoły z internatem w Anglii, co Lewis wspominał jako jedno z najgorszych doświadczeń. Tamtejszy dyrektor miał sadystyczne skłonności, a placówka nie posiadała nawet skromnej biblioteki. Późniejsza tułaczka po różnych instytucjach edukacyjnych, w tym Cherbourg House i Malvern College, pogłębiła w nim poczucie wyobcowania i umocniła młodzieńczy ateizm, przeplatany fascynacją zjawiskami okultystycznymi.
Decydującym momentem w jego formacji intelektualnej okazała się nauka pod okiem prywatnego nauczyciela, Williama Kirkpatricka, zagorzałego racjonalisty. To właśnie on nauczył młodego Lewisa krytycznego myślenia i miłości do literatury klasycznej, co przygotowało go do dostania się na prestiżowe studia w Oksfordzie. Jednak wybuch Wielkiej Wojny sprawił, że zamiast do auli uniwersyteckiej, trafił na front we Francji.
Jakie doświadczenia ukształtowały światopogląd autora?
Udział w I wojnie światowej odcisnął głębokie piętno na psychice przyszłego pisarza. Walcząc w okopach, doświadczył brutalności konfliktu zbrojnego, a 15 kwietnia 1918 roku został ranny odłamkami po wybuchu granatu. Wcześniej, podczas służby, zaprzyjaźnił się z Edwardem F.C. Moore’em, znanym jako Paddy. Zawarli oni pakt, iż w razie śmierci jednego z nich, drugi zaopiekuje się jego rodzicem. Gdy Paddy poległ, Clive dotrzymał słowa i po rekonwalescencji wprowadził się do matki przyjaciela, Jane Moore, którą traktował jak przybraną matkę aż do jej śmierci w 1951 roku.
Po powrocie z wojny ukończył studia na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie od 1925 roku podjął pracę jako wykładowca. W tamtym czasie jego materialistyczny światopogląd zaczął pękać pod wpływem długich dyskusji z przyjaciółmi, przede wszystkim z Owenem Barfieldem oraz z innym wybitnym pisarzem, J.R.R. Tolkienem. To właśnie rozmowy z Tolkienem, gorliwym katolikiem, oraz lektury dzieł G.K. Chestertona i George’a MacDonalda doprowadziły go do ponownego przyjęcia chrześcijaństwa w 1931 roku.
Jego wiara stała się dojrzałym, intelektualnie ugruntowanym anglikanizmem. Lewis, wraz z Tolkienem, Barfieldem i innymi oksfordzkimi intelektualistami, utworzył nieformalną grupę dyskusyjną znaną jako Inklingowie. Spotykali się oni regularnie w pubie „Eagle and Child”, by przy piwie czytać fragmenty swoich powstających dzieł – to tam Tolkien prezentował szkice „Władcy Pierścieni”, a Lewis snuł pierwsze opowieści o magicznej krainie zwanej Narnią.
Jak powstał świat Opowieści z Narnii?
Wbrew pozorom, seria ta nie narodziła się z chęci napisania chrześcijańskiej alegorii dla dzieci. Impulsem twórczym stały się obrazy, które od lat nawiedzały wyobraźnię autora. Lewis przyznawał, że wszystko zaczęło się od pojedynczej wizji fauna niosącego parasol i paczki w zaśnieżonym lesie. Do tego dołączyły wspomnienia przesiadywania z kuzynami w ogromnej, rzeźbionej szafie z dębowego drewna, wykonanej przez jego ojca, która w jego umyśle przeobraziła się w portal do innego wymiaru.
Pierwszy tom, „Lew, czarownica i stara szafa”, został opublikowany w 1950 roku i opowiada o czwórce rodzeństwa Pevensie – Piotrze, Zuzannie, Edmundzie i Łucji – ewakuowanych z bombardowanego Londynu. To właśnie Łucja, najmłodsza z rodzeństwa, jako pierwsza odkrywa przejście przez tytułową szafę, trafiając do krainy pogrążonej w od stu lat trwającej, spętanej złą magią Wiecznej Zimie pod rządami Białej Czarownicy. Dzieci stają przed zadaniem wypełnienia starożytnej przepowiedni i przywrócenia pokoju w Narnii.
Jaka jest właściwa kolejność czytania sagi?
To jedno z najczęstszych pytań zadawanych przez czytelników, a odpowiedź nie jest jednoznaczna. Cykl można poznawać w kolejności wydania, w jakiej książki ukazywały się od 1950 do 1956 roku. Ta metoda ma tę zaletę, że tajemnice świata Narnii odkrywa się stopniowo, wraz z bohaterami. Zaczyna się wówczas od „Lwa, czarownicy i starej szafy”, a kończy na „Ostatniej bitwie”:
- Lew, czarownica i stara szafa (1950)
- Książę Kaspian (1951)
- Podróż „Wędrowca do Świtu” (1952)
- Srebrne krzesło (1953)
- Koń i jego chłopiec (1954)
- Siostrzeniec czarodzieja (1955)
- Ostatnia bitwa (1956)
Alternatywą jest chronologia wewnętrzna świata przedstawionego, którą sugerował pasierb pisarza, Douglas Gresham. W tym podejściu lekturę rozpoczyna się od „Siostrzeńca czarodzieja”, który wyjaśnia genezę Narnii, stworzenie jej przez Lwa Aslana oraz to, jak zło dostało się do tego świata. Następnie przechodzi się do wydarzeń opisanych w pozostałych tomach. Sam Lewis w liście do młodego czytelnika zasugerował, że również skłania się ku porządkowi chronologicznemu.
Dla miłośników klasycznego odkrywania narracji lepsza jest kolejność wydania, gdzie tajemnicza szafa działa jak potężny, inicjacyjny próg. Gdy w „Lwie, czarownicy i starej szafie” narrator po raz pierwszy wypowiada imię Aslan, podkreśla, że nikt z dzieci nie wie, kim on jest, co skutecznie buduje napięcie i umożliwia czytelnikowi utożsamienie się z bohaterami. Ta wspólnota niewiedzy to jeden z kluczowych elementów magii pierwszej lektury.
Ukryte znaczenia i uniwersalne przesłanie
Choć Lewis nie planował tworzenia alegorii w ścisłym tego słowa znaczeniu, to wypełnienie cyklu motywami chrześcijańskimi było nieuniknione. Postać Aslana, Wielkiego Lwa, syna Władcy Zza Morza, jest ikoną Chrystusa w świecie, który nigdy nie zaznał odkupienia w formie znanej z ziemskiej historii. Kluczowa jest tutaj scena ofiary, gdy Aslan dobrowolnie oddaje swoje życie na Kamiennym Stole za winy zdrajcy Edmunda, by następnie, dzięki Głębszej Magii, zmartwychwstać i pokonać śmierć.
Autor jednak daleki był od tworzenia moralizatorskiego traktatu. Wizja końca Narnii w „Ostatniej bitwie”, za którą otrzymał w 1956 roku prestiżową nagrodę Carnegie Medal, jest genialnym połączeniem apokaliptycznej grozy i nadziei na lepszy, bardziej rzeczywisty świat. Z kolei wczesne tomy, takie jak „Koń i jego chłopiec”, wciągają czytelnika w wir przygód niezależnych od losów rodzeństwa Pevensie, kreśląc historię Szasty i mówiących koni na tle rozległych ziem Kalormenu i Archenlandii.
„Gdy byłem dzieckiem, często miewałem bóle zębów i wiedziałem, że jeśli pójdę do matki, dostanę środek przeciwbólowy. Ale nie szedłem do matki – wiedziałem, że na drugi dzień rano zabierze mnie do dentysty. […] Dziesiątki ludzi udają się do Niego, aby szukać uleczenia z jakiegoś grzechu, który ich zawstydza. Owszem, On wyleczy ich jak trzeba – ale na tym nie poprzestanie.”
Ten cytat doskonale ilustruje styl apologetyki Lewisa, który unikał abstrakcyjnych pojęć na rzecz obrazowych porównań. W cyklu narnijskim znajdziemy też subtelne refleksje na temat przyjaźni, która według autora wymaga wspólnego celu i ograniczenia egoizmu. Wątek ten rozwija szczególnie relacja Eustachego Scruba i Julii Pole w „Srebrnym krześle”, gdzie misja odnalezienia zaginionego księcia Riliana zmusza ich do przekroczenia własnych słabości i zaufania złowrogim znakom od Aslana.
Kontrowersje i krytyka wobec autora
Mimo ogromnej popularności, twórczość Lewisa nie uniknęła ostrej krytyki. Jeden z najbardziej znanych zarzutów, sformułowany między innymi przez J.K. Rowling i Philipa Pullmana, dotyczy potraktowania postaci Zuzanny Pevensie. W „Ostatniej bitwie” dowiadujemy się, że nie trafia ona do Nowej Narnii, ponieważ przestała wierzyć, pochłonięta sprawami dorosłości – „pończochami, szminkami i przyjęciami”. Krytycy uznali to za przejaw głębokiego mizoginizmu i niechęci wobec kobiecej seksualności, choć obrońcy pisarza wskazują, że jej wykluczenie wynika z dobrowolnego odrzucenia wiary, a nie z samego faktu dorastania.
Innym problemem jest oskarżenie o ukryty rasizm, szczególnie widoczny w kreacji mieszkańców Kalormenu. Kultura Tarkaanów, przedstawiona jako despotyczna, okrutna i zniewalająca, zdaniem niektórych krytyków nosi cechy karykatury ludów Bliskiego Wschodu. Widać to w opisie ich religii, skoncentrowanej na przerażającym bogu Taszu, oraz w języku i obyczajach, które wyraźnie oddzielają „cywilizowaną” Narnię od położonych na południu terenów.
„Śmierć jest lepsza niż życie; chłopcy są lepsi niż dziewczynki, biali ludzie są lepsi niż ciemnoskórzy. Nie ma usprawiedliwienia dla tak obrzydliwych bzdur w Narnii.”
Lewis nie był także wolny od potępienia ze strony najbardziej ortodoksyjnych środowisk chrześcijańskich. Zarzucano mu, że w swojej książce miesza świętości z pogaństwem, wprowadzając do uniwersum postacie faunów, centaurów, menad oraz greckiego boga Dionizosa. Pisarz był jednak świadomy tego zabiegu. Uważał on, że mity pogańskie stanowią swoiste przygotowanie ewangeliczne, a dla współczesnego, odartego z tajemnicy człowieka, dobrym punktem wyjścia do wiary może być ponowne odkrycie zachwytu nad mitem.
Miłość, strata i dziedzictwo mistrza z Oksfordu
W życiu osobistym Lewisa doszło do wydarzenia, które nadało głębi jego ostatnim pracom. Dzięki wymianie listów z czytelnikami poznał amerykańską pisarkę żydowskiego pochodzenia, Joy Gresham. Korespondencja przerodziła się w głęboką przyjaźń, a następnie w miłość. Para zawarła cywilny związek małżeński 23 kwietnia 1956 roku, głównie po to, by Joy mogła pozostać w Anglii. Gdy wkrótce potem zdiagnozowano u niej raka kości, Lewis postanowił wziąć z nią sakramentalny ślub w szpitalnej sali, nie zważając na konwenanse.
Ich burzliwy związek, naznaczony krótkimi chwilami remisji choroby i nadziei, zakończył się śmiercią Joy 13 lipca 1960 roku. Doświadczenie straty pisarz zawarł w przejmującym zbiorze refleksji „Smutek”, opublikowanym pierwotnie pod pseudonimem. Po śmierci ukochanej przyjął pod swój dach jej dwóch synów z poprzedniego małżeństwa i opiekował się nimi. Sam zmarł trzy lata później, 22 listopada 1963 roku, tego samego dnia, co prezydent John F. Kennedy i Aldous Huxley – ten niezwykły zbieg okoliczności stał się inspiracją dla książki Petera Kreefta „Between Heaven and Hell”.
Pochowany został na cmentarzu przy Kościele Świętej Trójcy w wiosce Headington Quarry. Jego dzieło nie tylko przetrwało próbę czasu, ale też stale zyskuje nowe odsłony. Poza słynną ekranizacją wytwórni Walden Media i Walt Disney Pictures, która rozpoczęła się w 2005 roku pod reżyserią Andrew Adamsona, prawa do wszystkich siedmiu tomów wykupił w 2018 roku Netflix, planując nowe adaptacje. Tym samym historie, które narodziły się w głowie profesora z Oksfordu, zainspirowanego obrazem fauna w zaśnieżonym lesie, nieprzerwanie fascynują kolejne pokolenia.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kto napisał cykl Opowieści z Narnii i kiedy powstał?
Autorem jest C.S. Lewis, brytyjski pisarz i filolog, który stworzył siedmiotomową serię głównie w latach 1949–1954.
Kiedy i gdzie urodził się C.S. Lewis oraz jakie wydarzenie wpłynęło na jego dzieciństwo?
Lewis urodził się 29 listopada 1898 roku w Belfaście, a jego dzieciństwo zostało naznaczone śmiercią matki w 1908 roku, co odsunęło go od religii i rozbudziło zainteresowanie mitami.
Jak udział w I wojnie światowej wpłynął na Lewisa?
Doświadczenia z frontu, w tym odniesiona 15 kwietnia 1918 roku rana od odłamków, mocno go przeorały i wpłynęły na jego późniejsze życie oraz opiekuńcze relacje z rodziną przyjaciela.
Skąd wziął się pomysł na świat Narnii?
Inspiracje przyszły z nawracających wizji, m.in. obrazu fauna z parasolem w zaśnieżonym lesie oraz wspomnień o wielkiej dębowej szafie, która w jego wyobraźni stała się portalem.
W jakiej kolejności warto czytać sagę — według wydania czy chronologii?
Można czytać w kolejności wydania (1950–1956), co stopniowo odsłania tajemnice, albo według chronologii świata Narnii, zaczynając od 'Siostrzeńca czarodzieja’, której sam Lewis nie sprzeciwiał się.
Kogo symbolizuje postać Aslana i jakie znaczenie ma jego ofiara?
Aslan jest obrazem Chrystusa w świecie Narnii, a jego dobrowolne poświęcenie i zmartwychwstanie ilustrują motyw odkupienia i zwycięstwa nad śmiercią.
Jakie kontrowersje towarzyszyły twórczości Lewisa?
Krytykowano go m.in. za przedstawienie Zuzanny jako wykluczonej z Nowej Narnii, co uznano za seksistowskie, oraz za opisy Kalormenu, które niektórzy odczytywali jako nacechowane rasistowsko.
Jak wyglądało życie osobiste Lewisa pod koniec życia?
W 1956 roku poślubił Joy Gresham, która zmarła w 1960; Lewis opiekował się jej synami, a sam zmarł 22 listopada 1963 roku.
Czy Opowieści z Narnii były adaptowane poza książką?
Tak — cykl doczekał się filmowej adaptacji rozpoczętej w 2005 roku przez Walden Media i Disney, a prawa do serii kupił w 2018 roku Netflix planujący nowe ekranizacje.
