Kto napisał Czerwonego Kapturka? Historia powstania bajki

Pierwszą literacką wersję Czerwonego Kapturka napisał Charles Perrault w 1697 roku, jednak największą popularność zyskała adaptacja braci Grimm z XIX wieku, która wprowadziła szczęśliwe zakończenie. Kanoniczne teksty obu autorów wyrosły z kręgu ludowych podań, przekazywanych ustnie przez pokolenia w wielu krajach Europy. Co dokładnie zmienili niemieccy badacze i jakie tajemnice skrywają starsze warianty? Zapraszamy do prześledzenia tej wielowiekowej wędrówki.

Jakie są korzenie opowieści o Czerwonym Kapturku?

Wbrew wielu obiegowym opiniom, historia o dziewczynce w czerwonej czapeczce nie ma jednego źródła ani stałego autora. Jej początki sięgają głęboko w tradycję ustną – były to opowieści snute przy domowych paleniskach i w trakcie codziennych zajęć, bez aspirowania do formy literackiej.

Motyw nieposłusznego dziecka i groźnego drapieżnika nie ograniczał się zresztą tylko do kontynentu europejskiego. W chińskim wariancie rolę antagonisty pełnił tygrys, a we włoskich przekazach – ogrzyca. Takie zróżnicowanie wskazuje, że rdzeń narracji odpowiadał na uniwersalne lęki społeczności, niezależnie od szerokości geograficznej.

Szczególnie ciekawym tropem jest wczesnośredniowieczna opowieść zapisana przez Egberta z Liège około 1023 roku w zbiorze Fecunda ratis. Mowa tam o dziewczynce, która w dniu chrztu otrzymała czerwoną tunikę, a następnie została porwana przez wilki. W tym wariancie zwierzęta nie były jednak w stanie jej skrzywdzić, co nadawało całej historii wymowę dydaktyczną związaną z wiarą i stanem łaski dziecka.

Wersja Charles’a Perraulta – surowa lekcja moralności

Kamieniem milowym było opublikowanie zbioru Bajki Babci Gąski w 1697 roku. To właśnie w tym tomie Charles Perrault utrwalił opowieść pod oryginalnym tytułem Le Petit Chaperon Rouge. Co symptomatyczne, słowo „chaperon” nie oznaczało zwykłego kapturka, lecz wyszukane męskie nakrycie głowy z długim ogonem, modne w późnym średniowieczu.

Francuski autor – kierując się duchem moralizatorskim epoki oświecenia – nadał historii jednoznacznie tragiczny finał. W jego wersji wilk połyka najpierw babcię, a potem dziewczynkę i na tym akcja definitywnie się kończy. Nie ma tam żadnej interwencji myśliwego czy drwala. Pisarz dołączył do tekstu rymowane przestrogi, które bezpośrednio zwracały się do młodych odbiorczyń. Ta decyzja artystyczna sprawiła, że opowieść stała się przestrogą dla dziewcząt, a znajomość ówczesnego francuskiego idiomu „zobaczyć wilka”, sygnalizującego utratę dziewictwa, nadaje jej dodatkowy podtekst.

Morał stąd płynie – proszę słuchać, urocze, wdzięczne me dziewuszki – że obcych ludzi pogaduszki należy puszczać mimo ucha.

Jak bracia Grimm odmienili losy bohaterki?

Widoczna w tym przekazie surowość uległa zasadniczej zmianie, gdy ponad sto lat później do tych samych ludowych motywów sięgnęli Wilhelm i Jacob Grimmowie. Ich wariant, zatytułowany Rotkäppchen, został umieszczony w pierwszym wydaniu słynnych baśni z lat 1812–1815, ale swój ostateczny, ugrzeczniony kształt zyskał w edycji z 1857 roku.

Interwencja myśliwego

Najważniejszą innowacją, która na zawsze odmieniła odbiór baśni, stało się pojawienie się postaci myśliwego. Przechodząc obok domku babci, mężczyzna słyszy podejrzane chrapanie i decyduje się wejść do środka. Zamiast od razu zabić bestię ze strzelby, rozcina jej brzuch i w dosłownym cudzie uwalnia z niego najpierw babcię, a następnie wnuczkę.

Zabieg ten spowodował, że dramatyczna opowiastka nabrała pozytywnego wydźwięku, akcentując współpracę i realną możliwość przezwyciężenia zagrożenia. Następnym etapem jest wypełnienie wilczego brzucha kamieniami – ciężar uniemożliwia mu ucieczkę po przebudzeniu, co prowadzi do nieuchronnej śmierci antagonisty.

Druga przygoda Kapturka

Mało kto pamięta, że wersja Grimmów zawiera swoisty epizod dodatkowy. W drugiej części dziewczynka, już bardziej doświadczona, spotyka innego wilka. Tym razem nie ulega jednak namowom i śpieszy prosto do babci, a obie kobiety barykadują się w izbie i odmawiają otwarcia drzwi.

Wilk próbuje dostać się przez dach, lecz babcia wpada na sprytny pomysł – przed domem ustawiają koryto z wywarem po ugotowanej kiełbasie. Skuszony zapachem drapieżnik ześlizguje się z poszycia i tonie. To zamknięcie podkreśla przemianę bohaterki, która z łatwowiernego dziecka przeistacza się w młodą osobę zdolną do wspólnego działania z opiekunką.

Jakie inne warianty opowieści krążyły po Europie?

Zanim bracia Grimm ostatecznie uporządkowali kanon, po wiejskich chatach Włoch opowiadano sobie historię znaną jako La finta nonna. W tym makabrycznym wariancie wilk (lub ogrzyca) zabijał babcię, a następnie podawał Kapturkowi do zjedzenia jej krew i mięso, zanim nieświadoma dziewczynka położyła się obok przebranego potwora.

W późniejszym okresie powstawały liczne przeróbki literackie, które jeszcze bardziej oddalały się od okrucieństwa przekazów ludowych.

Włoska „fałszywa babcia”

W starszych wersjach z Italii antagonistą nie zawsze bywał wilk, lecz wilkołak bądź ogr. Często to sama dziewczynka ratowała się sprytem – mówiła agresorowi, że musi wyjść na zewnątrz, po czym wymykała się z pułapki, przeżywając bez niczyjej pomocy.

Złoty kapturek

Andrew Lang w zbiorze Red Fairy Book z 1890 roku przytoczył za Charlesem Marellesem wersję o złotym, zaczarowanym kapturku. Gdy wilk próbował połknąć dziecko, magiczne nakrycie głowy parzyło mu paszczę, a babcia po powrocie łapała oszołomionego drapieżnika do worka.

Wersja wierszowana Jana Brzechwy

W polskim kręgu kulturowym wyjątkową lekkość nadał historii Jan Brzechwa. Zrezygnował z drastycznych scen, a w finale wilk nie ginie – myśliwy zabiera bestię do warszawskiego zoo. Tym samym opowieść żegna się z moralizatorską surowością na rzecz dobrej zabawy i humoru sytuacyjnego.

Co symbolizuje historia o dziewczynce i wilku?

Przez stulecia badacze kultury, antropolodzy i psychoanalitycy spierali się o głębszą warstwę znaczeniową tej baśni. Jej nośność metaforyczna sprawiła, że daleko poza prostą przestrogą przed nieznajomym znaleziono w niej echa kosmologii, astronomii czy mitologii greckiej i nordyckiej.

Ostrzeżenie przed nieznajomym

Najczęściej przywoływana interpretacja – szczególnie silna u Perraulta – traktuje historię jako narzędzie pedagogiczne. Wilk, który słodkimi słówkami usypia czujność ofiary, symbolizuje podstępnych mężczyzn, a czerwone nakrycie głowy staje się znakiem zbyt wcześnie rozbudzonej kobiecości.

Cykle natury i mitologia

Folkloryści widzą w czapeczce symbol słońca, które zostaje połknięte przez noc. Sięgają przy tym do wątków mitologicznych – grecki Kronos pożerał własne dzieci, hebrajski prorok Jonasz zniknął w brzuchu wielkiej ryby, a w podaniach nordyckich wilk Sköll (Fenrir) ma pochłonąć boginię słońca Sol podczas zmierzchu bogów. W tym ujęciu uwolnienie Kapturka z wilczego brzucha to ponowny świt, triumf światła nad ciemnością.

Spojrzenie psychoanalityczne

Bruno Bettelheim w słynnej pracy Cudowne i pożyteczne zanalizował baśń, osadzając ją w fazie dojrzewania dziecka. Czerwona czapeczka reprezentuje tu nieuświadomione jeszcze pragnienia, babcia – słabą, odsuwaną w cień stronę matki, a wilk – aspołeczne impulsy id oraz wzbudzające lęk męskie pożądanie.

W jego odczytaniu chętne odesłanie wilka do babci ma podświadomy podtekst rywalizacyjny – dziewczynka pozbywa się starszej kobiety. Ratunek, nadchodzący w postaci opiekuńczego myśliwego, wyraża zaś kontrolę ego i superego nad destrukcyjnym id. Obcięcie brzucha i wyjęcie ofiar jest równoznaczne z ponownymi narodzinami – bohaterka wychodzi z tej próby jako dojrzalsza, lepiej rozumiejąca siebie młoda kobieta.

Druga część, z wylaniem wywaru z kiełbasy i utopieniem kolejnego wilka, unaocznia, że po przepracowaniu edypalnych konfliktów dziewczyna umie już harmonijnie współżyć z matką i babcią w obliczu zagrożenia, tworząc z nimi jeden sprawnie działający organizm obronny.