Kto napisał Chłopcy z placu broni?

Autorem powieści „Chłopcy z Placu Broni” jest węgierski pisarz i dramaturg Ferenc Molnár, który stworzył ją w 1907 roku. Ta ponadczasowa historia o przyjaźni i honorze przyniosła mu międzynarodową sławę. W dalszej części artykułu odkryjesz szczegóły z życia twórcy oraz kulisy powstania tego wyjątkowego dzieła. Zapraszamy do lektury, a także do spojrzenia na losy bohaterów z nowej perspektywy.

Ferenc Molnár – kim był autor kultowej książki?

Ferenc Molnár, urodzony 12 stycznia 1878 roku w Budapeszcie, na terenie ówczesnych Austro-Węgier, wywodził się z zasymilowanej rodziny żydowskiej i pierwotnie nosił nazwisko Neumann. Mimo że ukończył studia prawnicze, szybko odnalazł powołanie w pisarstwie i dziennikarstwie – zmianę nazwiska na „Molnár”, co po węgiersku oznacza „młynarz”, traktował jako symboliczne zerwanie z przeszłością. Już w młodości dał się poznać jako bystry obserwator budapeszteńskiej bohemy, której sam był częścią, opisując jej życie w błyskotliwych artykułach. Swój warsztat szlifował, tłumacząc literaturę francuską na węgierski, co dodatkowo poszerzyło jego horyzonty artystyczne.

W trakcie I wojny światowej objął funkcję korespondenta wojennego, relacjonując wydarzenia z frontu w Galicji, a jego reportaże zyskały uznanie nawet za granicą. Niestety, nasilające się nastroje antyżydowskie tuż przed wybuchem II wojny światowej zmusiły go do emigracji. W 1940 roku osiadł w Nowym Jorku, gdzie spędził resztę życia – zmarł tam 1 kwietnia 1952 roku w wieku 74 lat, nigdy nie wracając do Europy. Mimo że stworzył wiele dramatów i utworów prozatorskich, to właśnie jedna powieść młodzieżowa zapewniła mu trwałe miejsce w historii literatury.

Geneza „Chłopców z Placu Broni” i oryginalny tytuł

Ferenc Molnár napisał tę książkę w odpowiedzi na zlecenie wydawnictwa Franklin, przyjmując je głównie ze względów finansowych – potrzebował środków po okresie rozrzutnego życia. Sprzedał prawa autorskie za 1000 koron i później nie otrzymał już żadnego honorarium, mimo że powieść stała się globalnym fenomenem. Tekst po raz pierwszy ukazał się w 1906 roku w odcinkach na łamach węgierskiego czasopisma „Tanulók Lapja”, czyli „Gazetki Uczniowskiej”, a rok później wydano go w formie książkowej pod oryginalnym tytułem „A Pál utcai fiúk”.

Dosłowne tłumaczenie brzmi „Chłopcy z ulicy Pawła”, a zmiana na znany polskiemu czytelnikowi tytuł to zasługa pierwszej tłumaczki, Janiny Mortkowiczowej, która uznała, że lepiej oddaje on ducha opowieści.

Warto dodać, że Mortkowiczowa oparła swój przekład na skróconej wersji niemieckiej z 1913 roku, co przez dekady kształtowało polski odbiór książki. Dopiero w 1989 roku Tadeusz Olszański przygotował pełne tłumaczenie bezpośrednio z języka węgierskiego, zachowując jednak utrwalony już w świadomości tytuł. Kolejny przekład, autorstwa Wojciecha Maziarskiego, wydano w 2022 roku pod nazwą „Chłopaki z ulicy Pawła”, a w 2024 roku Miłosz Waligórski opublikował swoją wersję pt. „Chłopcy z ulicy Pawła”.

Łącznie w Polsce ukazało się ponad 20 różnych wydań tej lektury – od 1945 roku wydrukowano blisko 2,5 miliona egzemplarzy, czyniąc ją jedną z najpoczytniejszych książek dla młodzieży. O jej uniwersalności świadczy fakt, że przełożono ją na aż 43 języki i doczekała się licznych adaptacji filmowych oraz scenicznych.

Bohaterowie i charakterystyczne zwyczaje grupy z placu

Akcja powieści rozgrywa się w Budapeszcie na przełomie XIX i XX wieku, a jej centralnym punktem jest Plac Broni – skrawek ziemi przy ulicy Pawła, stanowiący dla chłopców prawdziwą małą ojczyznę. To tutaj spotyka się grupa, której przewodzi czternastoletni Janosz Boka, chłopiec wysoki, obdarzony głębokim głosem i wyjątkową dojrzałością. Jego rywalem jest Feri Acz, przywódca Czerwonych Koszul – silny i budzący respekt nastolatek w charakterystycznej czerwonej koszuli, ale jednocześnie kierujący się swoistym kodeksem uczciwości.

Wśród członków grupy z placu wyróżnia się Erno Nemeczek – najmniejszy i początkowo lekceważony szeregowiec, który dzięki heroicznej postawie zyskuje miano bohatera. Jego odwaga podczas przeszpiegów w Ogrodzie Botanicznym (głównej siedzibie rywali) i późniejsza choroba – zapalenie płuc, wywołane wrzuceniem do stawu – stają się kulminacją opowieści. Deżo Gereb to z kolei postać niejednoznaczna: zdradza kolegów, dołączając do Czerwonych Koszul, ale ostatecznie odzyskuje honor, prosząc o wybaczenie i dzielnie walcząc w bitwie o plac.

Codzienne życie bohaterów wypełniały drobne rytuały i zwyczaje, które dodawały powieści kolorytu. Chłopcy nosili czerwono-zielone czapki – barwy nawiązujące do wojsk Lajosa Kossutha, przywódcy węgierskiej Wiosny Ludów, a ich grupową tożsamość podkreślała czerwono-biało-zielona chorągiew.

W bramie sąsiadującej ze szkołą sprzedawca słodyczy, Włoch, podniósł nagle cenę ze standardowego jednego grajcara, co wywołało oburzenie wśród uczniów i zostało barwnie opisane już na początku lektury.

Istotnym elementem była również działalność Związku Kitowców, założonego przez Weissa – członkowie zajmowali się zbieraniem i żuciem kitu, czyli masy plastycznej wydłubywanej z okien. Posiadali okrągłą pieczęć z kauczuku z wygrawerowanym napisem „Związek Zbieraczy Kitu Budapeszt 1899 r.”, a funkcję skarbnika pełnił Kolney. Organizacja została później zdelegalizowana przez profesora Raca, co zmusiło chłopców do konspiracji, ale nie osłabiło ich ducha. W skład drużyny Boki wchodzili także Czele, Czonakosz, Barabasz, Weiss i Rychter, natomiast wśród Czerwonych Koszul znaleźli się bracia Pastorowie, Sebenicz oraz Wendauer.

Jak książka trafiła do innych kultur?

„Chłopcy z Placu Broni” wielokrotnie przenoszono na ekran i deski teatrów, co potwierdza jej nieprzemijającą atrakcyjność. Najgłośniejszą adaptacją filmową pozostaje koprodukcja węgiersko-amerykańska z 1969 roku w reżyserii Zoltána Fábriego, w której postać Nemeczka zagrał Anthony Kemp – produkcja zdobyła nawet nominację do Oscara. Wcześniej, bo już w 1917 roku, powstała niema wersja kinowa, a w 1934 roku hollywoodzkie studio Columbia Pictures wypuściło obraz „No Greater Glory” w reżyserii Franka Borzage’a.

Polska scena teatralna również sięgnęła po ten tytuł: w 1995 roku Maciej Dejczer wyreżyserował spektakl telewizyjny, a w 2007 roku Michał Zadara przygotował głośną inscenizację w Teatrze Narodowym w Warszawie. W 2018 roku pojawił się musical z librettem Anny Markowskiej, muzyką Karola Świtajskiego i choreografią Kaliny Porazińskiej, wystawiony przez Stowarzyszenie Teatralne Ingenium. Na Węgrzech od 2016 roku w budapeszteńskim Teatrze Komedii (Vígszinház) grany jest musical „A Pál utcai fiúk” z kompozycjami László Désa i tekstami Pétera Gesztiego.

Włoski film z 2003 roku w reżyserii Maurizia Zaccaro stanowi luźniejszą adaptację, podobnie jak wcześniejsze produkcje nieme – każda z nich akcentowała inne wątki oryginału. Edmund Niziurski w swojej książce „Awantura w Niekłaju” świadomie nawiązał do struktury i dynamiki grupy znanej z powieści Molnára, co dowodzi jej głębokiego wpływu na literaturę młodzieżową w Polsce. Ostatecznie, to właśnie zdolność do adaptacji i uniwersalne przesłanie sprawiają, że kolejne pokolenia sięgają po tę opowieść.

Życie prywatne Ferenca Molnára

Burzliwe losy osobiste pisarza często odbijały się w jego twórczości – szczególnie głośny był jego romans z aktorką Irén Varsányi, która grała główne role w sztukach takich jak „Diabeł” czy „Gwardzista”. Związek zakończył się skandalem, pojedynkiem z zazdrosnym mężem aktorki i krótkim pobytem Molnára w więzieniu, a po rozstaniu pisarz popadł w depresję. Późniejsze małżeństwo z primadonną Sári Fedák również przetrwało zaledwie dwa lata, a trzecia żona, Lili Darvas, pozostała z nim w przyjaźni aż do jego śmierci, choć ze względu na karierę aktorską często przebywała za granicą.

Ostatnią ważną osobą w jego życiu była sekretarka Wanda Bartha, która towarzyszyła mu na emigracji i stała się adresatką autobiograficznych zapisków „Útitárs a száműzetésben”. W 1947 roku popełniła samobójstwo na wieść o zagładzie swojej rodziny, co głęboko wstrząsnęło pisarzem. Sam Molnár zmarł na raka żołądka pięć lat później, pozostawiając po sobie dorobek, który – choć zdominowany przez dramaty – na zawsze został zdefiniowany przez jedną powieść.