Kto napisał Makbeta? Wszystko, co warto wiedzieć o dramacie

Autorem dramatu „Makbet” jest William Szekspir, a tragedia powstała około 1606 roku. To najkrótsza tragedia w dorobku angielskiego dramaturga, która od ponad czterech wieków porusza tematyką żądzy władzy, winy i przeznaczenia. Poniżej znajdziesz szczegółowe omówienie kontekstu historycznego, konstrukcji bohaterów i motywów literackich obecnych w tym dziele.

Kim był autor „Makbeta” i kiedy powstał dramat?

William Szekspir przyszedł na świat w Stratford-upon-Avon, a swoją karierę artystyczną związał z Londynem, gdzie działał jako aktor, dramatopisarz i współwłaściciel zespołu teatralnego. Tworzył w epoce przełomu renesansowego i jakubiańskiego, a jego dzieła czerpały zarówno z antycznych wzorców, jak i bieżących wydarzeń politycznych. „Makbet” wpisuje się w ten nurt jako sztuka silnie osadzona w realiach Szkocji i obawach angielskiego dworu.

Datowanie utworu na okres lat 1606–1607 zbiega się z pierwszymi latami panowania Jakuba I Stuarta, który objął tron w 1603 roku. Władca interesował się demonologią, a nawet osobiście napisał traktat o czarownictwie – ich obecność na scenie w „Makbecie” to nie tylko element grozy, ale także czytelny ukłon w stronę monarchy. Szekspir oparł fabułę na przekazach zawartych w „Kronikach” Raphaela Holinsheda, które pośrednio korzystały z wcześniejszej „Historii Szkocji” Hectora Boece’a. W ten sposób odległa historia szkockiego króla stała się tworzywem dla opowieści o uniwersalnych mechanizmach zdrady i moralnego upadku.

Jakub I i jego wpływ na wymowę sztuki

Monarcha uważał się za potomka Banka – postaci szlachetnej i przeciwstawionej zbrodniczemu Makbetowi. Przedstawienie przodka Jakuba I jako prawego rycerza, który nie ulega pokusie przejęcia tronu, można odczytywać jako gest politycznego uznania wobec dynastii Stuartów. Dodatkowo ówczesne przekonania o realności czarów sprawiały, że wiedźmy na scenie budziły autentyczny lęk widowni, co wzmacniało wymowę moralną całego dramatu.

Źródła historyczne a wolność artystyczna

Choć Szekspir sięgnął do relacji kronikarskich, daleko mu było do wiernego odtwarzania faktów. Prawdziwy władca Makbet rządził Szkocją przez kilkanaście lat w XI wieku po pokonaniu Dunkana, jednak w dramacie autor świadomie zaciemnił obraz tytułowej postaci, czyniąc z niej mordercę i uzurpatora. Taki zabieg służył podkreśleniu tragicznego wymiaru dzieła – odbiorca obserwuje nie bierny zapis dziejów, ale studium psychologicznego rozpadu pod wpływem ambicji.

O czym opowiada „Makbet”? – przebieg wydarzeń

Sztuka otwiera się spotkaniem Makbeta i Banka z trzema wiedźmami na wrzosowisku, które przepowiadają głównemu bohaterowi objęcie tytułu tana Kawdoru, a następnie szkockiej korony. Gdy pierwsza część proroctwa szybko się spełnia, w Makbecie rodzi się myśl o zamordowaniu prawowitego króla Dunkana. Wahania moralne bohatera przełamuje jego żona, która opracowuje plan zbrodni i bezlitośnie szydzi z męskiego wahania męża.

Po królobójstwie Makbet zasiada na tronie, lecz strach przed ujawnieniem prawdy popycha go do kolejnych morderstw. Ginie Banko, a także rodzina Makdufa, co przekształca głównego bohatera w bezwzględnego tyrana. W finale armia Malkolma – syna zamordowanego władcy – maskuje się gałęziami lasu Birnam, wypełniając tym samym drugą przepowiednię wiedźm. Makbet ginie z ręki Makdufa, który przyszedł na świat przez cesarskie cięcie, co obala ostatnią z pozornie niemożliwych do spełnienia wróżb.

Kto ponosi winę za zbrodnie w dramacie?

Rozłożenie odpowiedzialności w „Makbecie” nie jest jednoznaczne – Szekspir splata ze sobą działania sił nadprzyrodzonych z ludzkimi słabościami. Trzy postacie tworzą tutaj układ, w którym każda z nich dokłada element do spirali zła, ale ostateczne decyzje zawsze podejmuje człowiek. Tragedia tym mocniej oddziałuje na odbiorcę, że ukazuje, jak złożone potrafią być źródła moralnego upadku.

Makbet – sprawca i ofiara ambicji

Tytułowy tan Glamis trzyma w dłoni sztylet, którym zabija śpiącego Dunkana, i to na nim ciąży bezpośrednia odpowiedzialność za rozlew krwi. W początkowych scenach Szekspir pokazuje go jako walecznego żołnierza, który cieszy się zaufaniem króla, jednak uśpiona wcześniej żądza władzy szybko bierze górę nad lojalnością. Makbet dokonuje świadomych wyborów – najpierw przyzwala na podszepty żony, później samodzielnie zleca zabójstwo przyjaciela i bezbronnych krewnych Makdufa.

Wraz z każdą kolejną zbrodnią jego wrażliwość ulega stępieniu, a wyrzuty sumienia zastępuje zimna kalkulacja i paranoja. Szekspir podkreśla tutaj, że fatum nie odbiera człowiekowi wolnej woli – bohater wiedział, jakie konsekwencje niosą jego czyny, a mimo to brnął w nie z pełną premedytacją. To właśnie ta zgoda na zło czyni go jednocześnie katem i ofiarą własnych obsesji.

Lady Makbet – prowokatorka królobójstwa

Żona Makbeta pełni rolę katalizatora pierwszej zbrodni, atakując dumę męża i otwarcie drwiąc z jego wahań. To ona układa szczegółowy plan zamordowania Dunkana i przygotowuje sztylety, a kiedy Makbet wraca po dokonaniu czynu zszokowany, próbuje zachować zimną krew i zacierać ślady. Jej wina polega na odrzuceniu moralnych hamulców i umiejętnym podsycaniu mrocznych instynktów męża – bez jej presji królobójstwo prawdopodobnie nigdy by nie nastąpiło.

Z czasem jednak psychika Lady Makbet pęka pod ciężarem wyrzutów sumienia. Somnambulizm, w którym próbuje zmyć wyimaginowaną krew z dłoni, pokazuje, że zbrodnia naznacza sprawcę w sposób nieodwracalny. Jej samobójcza śmierć jest ostatecznym dowodem na to, że nawet początkowo bezwzględna postać nie potrafi uciec przed wewnętrznym sądem.

Wiedźmy jako narzędzie fatum

Trzy czarownice ze szkockich wrzosowisk wprowadzają do dramatu pierwiastek metafizyczny, jednak nie zmuszają Makbeta do niczego. Ich przepowiednie działają niczym ziarno rzucone na podatny grunt – budzą uśpioną żądzę władzy, ale ostateczny wybór ścieżki pozostawiają w rękach bohatera. Operują przy tym dwuznacznością i półprawdami, celowo wprowadzając odbiorcę i Makbeta w błąd co do rzeczywistego znaczenia swoich słów.

Szekspir nadał wiedźmom cechy istot zła absolutnego, które znajdują przyjemność w sianiu chaosu, lecz nigdy nie przekraczają granicy bezpośredniego sprawstwa. W ten sposób dramat pokazuje, że nawet najbardziej złowroga pokusa nie tłumaczy popełnionych czynów – odpowiedzialność za nie zawsze spoczywa na człowieku. Związek czarownic z demonologią dodatkowo wzmacniał u ówczesnego widza poczucie grozy, czyniąc ze sztuki coś więcej niż tylko polityczny komentarz.

Jakie motywy literackie ukrył Szekspir w „Makbecie”?

Dramat odsłania przed czytelnikiem sieć znaczeń, które wykraczają poza samą intrygę pałacową. Kilka wiodących motywów literackich przewija się przez całą sztukę i każdy z nich nadaje się do głębszej analizy podczas szkolnych czy maturalnych wypracowań.

Władza i jej destrukcyjna siła

„Makbet” ukazuje władzę nie jako przywilej, ale obsesję prowadzącą do moralnego rozkładu. Główny bohater zaczyna jako lojalny wasal, by pod wpływem przepowiedni i podszeptów żony przeistoczyć się w krwawego tyrana. Szekspir ilustruje tu mechanizm, w którym zdobyta niegodziwie korona wymaga kolejnych zbrodni dla jej utrzymania, a strach przed utratą tronu całkowicie wypiera dawne poczucie honoru czy przyjaźni.

Sen i somnambulizm jako wyraz wyrzutów sumienia

Motyw snu zostaje w tragedii wielokrotnie zderzony z poczuciem winy – Makbet słyszy po morderstwie głosy oznajmiające, że zabił sen, i od tej pory nie zazna już spokojnego odpoczynku. Utrata snu symbolizuje wewnętrzne rozdarcie i nieodwracalną utratę niewinności. Podobny proces zachodzi u Lady Makbet, której lunatykowanie i obsesyjne próby oczyszczenia rąk z plam krwi stanowią jeden z najsilniejszych obrazów psychicznej udręki w literaturze elżbietańskiej.

Przeznaczenie kontra wolna wola

Szekspir od początku konfrontuje odbiorcę z pytaniem, jak duży wpływ na ludzkie losy mają siły nadprzyrodzone, a ile zależy od osobistych decyzji. Przepowiednie wiedźm nie pozostawiają wątpliwości co do przyszłych zdarzeń, jednak nigdzie nie padają w nich bezpośrednie instrukcje dokonania morderstwa. W ten sposób tragedia staje się polem filozoficznego sporu o granice ludzkiej odpowiedzialności, w którym autor zdaje się opowiadać po stronie wyboru jednostki.

Dlaczego „Makbet” od lat przyciąga twórców i publiczność?

Uniwersalność poruszanych problemów sprawia, że dramat chętnie przenoszony jest na ekran i deski teatrów w najróżniejszych realiach kulturowych. Już w 1812 roku „Makbet” pojawił się na polskiej scenie w teatrze Wojciecha Bogusławskiego, a późniejsze przekłady – zwłaszcza autorstwa Stanisława Barańczaka – ugruntowały jego pozycję w rodzimym kanonie. Sztuka doczekała się głośnych adaptacji filmowych, a także operowej interpretacji pióra Giuseppe Verdiego, co pokazuje jej odporność na upływ czasu i zmiany medium.

Na popularność utworu wpływa również aura tajemnicy i przesądu, która każe aktorom unikać wypowiadania samego tytułu w teatrze – zamiast tego mówią o „szkockiej sztuce”. Ta opowieść o bezsennych nocach, zdradzie i fatum przypomina, że mechanizmy upadku moralnego są ponadczasowe. Nawet współczesne realizacje, takie jak film Justina Kurzela z 2015 roku czy książka Jo Nesbø z cyklu „Projekt Szekspir”, potwierdzają, że historia Makbeta wciąż może zaskakiwać i pobudzać do refleksji nad kondycją człowieka.

Wolta Szekspira polega na tym, że nawet najbardziej złowroga pokusa nie unieważnia ludzkiej podmiotowości – Makbet świadomie decyduje się wkroczyć na drogę zbrodni.