Kto napisał Kazania sejmowe? Historia powstania dzieła

„Kazania sejmowe” napisał Piotr Skarga – polski jezuita, teolog i kaznodzieja królewski. Utwór powstał w 1597 roku, w okresie napięć politycznych za panowania Zygmunta III Wazy, lecz nigdy nie został wygłoszony podczas obrad sejmu. Skąd wzięła się jego forma i dlaczego dzieło zaczęto doceniać dopiero później? Wyjaśnia to historia powstania oraz recepcji utworu.

Kim był autor „Kazań sejmowych”?

Piotr Skarga, właściwie Piotr Powęski, urodził się 2 lutego 1536 roku w okolicach Grójca, w rodzinie mieszczańskiej. Studiował w Akademii Krakowskiej, a po przyjęciu święceń kapłańskich rozpoczął działalność duszpasterską i kaznodziejską. W 1569 roku wstąpił do zakonu jezuitów, z którym związał całe swoje życie.

Skarga był człowiekiem dobrze wykształconym i aktywnym. Przebywał w Rzymie, pełnił funkcję wielkiego penitencjarza przy bazylice św. Piotra, zakładał kolegia jezuickie, a w latach 1579–1584 był pierwszym rektorem Akademii Wileńskiej. Od 1588 roku działał jako kaznodzieja nadworny Zygmunta III Wazy.

Jego poglądy wyrastały z kontrreformacji. Bronił jedności Kościoła katolickiego, krytykował reformację i sprzeciwiał się ograniczaniu władzy królewskiej. Jednocześnie ostro piętnował egoizm szlachty, ucisk chłopów, prywatę oraz niesprawne sądownictwo. Te tematy połączył w polityczno-moralizującym dziele.

Kiedy powstały „Kazania sejmowe”?

Zbiór został napisany w 1597 roku, po doświadczeniach związanych z napiętą sytuacją polityczną Rzeczypospolitej. Obrady sejmowe często kończyły się bez uchwał, rosły spory między stanami, a część szlachty coraz silniej broniła własnych przywilejów. Skarga uznał, że państwo potrzebuje nie tylko decyzji prawnych, lecz także moralnej odnowy.

Tytuł może wprowadzać w błąd. „Kazania sejmowe” nie są zapisem wystąpień wygłoszonych w sali obrad. Skarga nie był posłem, a teksty nie zostały przedstawione parlamentarzystom jako rzeczywiste kazania. Ich forma nawiązuje do przemówień kierowanych do senatorów i posłów, dlatego dotyczą spraw publicznych, ustroju, religii oraz odpowiedzialności za państwo.

„Kazania sejmowe” powstały jako literacka mowa do osób odpowiedzialnych za los Rzeczypospolitej, ale nie zostały wygłoszone podczas sejmu.

Pierwsze wydanie ukazało się w Krakowie w 1597 roku jako część drugiego wydania „Kazań na niedziele i święta całego roku”. Nie wydrukowano ich wówczas jako samodzielnej książki. W 1600 roku dołączono je do „Kazań o siedmiu sakramentach”, a w 1610 roku znalazły się w tomie „Kazań przygodnych”, już bez kazania szóstego.

Jak zbudowany jest zbiór?

Utwór składa się z ośmiu kazań, które opisują sześć chorób Rzeczypospolitej. Skarga przedstawia państwo jako organizm wymagający leczenia. Każda choroba ma przyczynę polityczną lub moralną, a zarazem wskazane lekarstwo.

Najbardziej znane obrazy pojawiają się w kazaniu drugim. Ojczyzna zostaje ukazana jako matka, która karmi, chroni i wychowuje swoje dzieci. Skarga porównuje ją też do tonącego okrętu. Ten, kto w chwili zagrożenia pilnuje wyłącznie własnych skrzyń i majątku, nie ocali siebie, ponieważ wraz z państwem utraci wszystko.

Jakie poglądy polityczne wyraził Piotr Skarga?

Kaznodzieja opowiadał się za silniejszą władzą królewską, ograniczeniem samowoli szlachty i większym znaczeniem senatu. Nie postulował jednak władzy całkowicie nieograniczonej. Monarchia miała być związana sprawiedliwymi ustawami, radą doświadczonych osób oraz zasadami religijnymi.

W jego ujęciu prawo przyrodzone jest wieczne, nieodmienne i zapisane w ludzkim sumieniu. Z niego wywodzą się dalsze porządki prawne. Istnieją także prawa Boskie pisane, kościelne oraz królewskie i świeckie. Te ostatnie mogą się zmieniać, ponieważ muszą odpowiadać sytuacji państwa i pożytkowi obywateli.

Skarga pisał, że prawo powinno być sprawiedliwe, powszechnie użyteczne, sprzyjać cnocie i mieć zapewnione wykonanie. Sama ustawa nie wystarcza. Potrzebny jest sędzia, który potrafi zastosować ją do konkretnej sprawy. Bez egzekucji prawa pozostają jedynie zapisem, a państwo nadal pogrąża się w bezładzie.

Szczególnie ostro autor oceniał ustawę z 1563 roku, która ograniczała wykonywanie wyroków sądów kościelnych przez władzę świecką. Krytykował też Konfederację warszawską z 1573 roku, ponieważ uważał ją za naruszenie jedności religijnej i porządku państwa. Jego stanowisko było wyraźnie antyreformacyjne, dlatego współczesna ocena dzieła uwzględnia zarówno jego wartość literacką, jak i nietolerancyjny wymiar części poglądów.

Dlaczego „Kazania sejmowe” zyskały sławę później?

Za życia Piotra Skargi zbiór nie cieszył się szczególnym uznaniem. Większą popularność zdobyły „Żywoty świętych”, wielokrotnie wznawiane i czytane w szkołach jezuickich oraz parafialnych. „Kazania sejmowe” pozostawały dodatkiem do innych publikacji.

Sytuacja zmieniła się na przełomie XVIII i XIX wieku, gdy po rozbiorach zaczęto odczytywać ostrzeżenia Skargi jako zapowiedź upadku państwa. Kaznodzieja został przedstawiony niemal jako prorok, który przewidział przyszłe nieszczęścia Rzeczypospolitej. Trzeba jednak zachować ostrożność: jego diagnozy dotyczyły problemów XVI wieku, a nie były dosłowną przepowiednią rozbiorów.

Znaczenie utworu utrwalili romantycy. Adam Mickiewicz wysoko oceniał jego mowy polityczne, a Jan Matejko przedstawił autora na obrazie „Kazanie Skargi” z 1864 roku. W XX wieku badacze zaczęli analizować tekst bardziej krytycznie, wskazując na jego bogatą retorykę, sugestywne alegorie oraz silną zależność od Pisma Świętego, historii starożytnej i tradycji kaznodziejskiej.

„Kazania sejmowe” są więc dziełem Piotra Skargi, napisanym w 1597 roku jako zbiór ośmiu niewygłoszonych mów politycznych. Łączą religijną perswazję z refleksją nad prawem, władzą i obowiązkiem wobec ojczyzny. Ich autor zmarł w Krakowie 27 września 1612 roku, lecz jego tekst na trwałe wszedł do historii polskiej prozy renesansowej.