„Pamiętnik z powstania warszawskiego” napisał Miron Białoszewski. Autor opisał w nim losy cywila podczas walk od 1 sierpnia do 2 października 1944 roku, a także ewakuację ludności do 9 października. Książka powstała w latach 1967–1968 i po raz pierwszy ukazała się w 1970 roku. Jej geneza, treść oraz nietypowy sposób narracji wyjaśniają, dlaczego utwór zajmuje ważne miejsce w polskiej literaturze.
Kto jest autorem „Pamiętnika z powstania warszawskiego”?
Autorem pamiętnika jest Miron Białoszewski – poeta, prozaik i twórca kojarzony z oryginalnym językiem mówionym. Nie był żołnierzem. Podczas Powstania Warszawskiego przeżywał wydarzenia jako mieszkaniec stolicy, który próbował znaleźć schronienie, zdobyć wodę i jedzenie oraz utrzymać kontakt z bliskimi.
Białoszewski rozpoczął pracę nad książką w 1967 roku. Gotowy maszynopis przekazał Państwowemu Instytutowi Wydawniczemu w 1968 roku, umowę wydawniczą podpisano rok później, a publikacja trafiła do czytelników w 1970 roku. Sam proces pisania trwał krótko, lecz wspomnienia dojrzewały przez ponad dwadzieścia lat.
| Etap | Data | Informacja |
| Wydarzenia opisane w książce | 1 sierpnia – 9 października 1944 | Walki, życie cywilów i opuszczanie Warszawy |
| Praca nad tekstem | 1967–1968 | Powstanie rękopisu i maszynopisu |
| Pierwsze wydanie | 1970 | Publikacja przez Państwowy Instytut Wydawniczy |
Jakie wydarzenia opisuje książka?
Relacja obejmuje przede wszystkim doświadczenia autora z pierwszych dni powstania w zachodnim Śródmieściu, późniejszy pobyt na Starym Mieście oraz przejście do Śródmieścia. Białoszewski przedostał się tam przez kanały z placu Krasińskich. Podziemna droga trwała wiele godzin i należała do najbardziej dramatycznych etapów jego wojennej wędrówki.
W centrum opowieści nie znajdują się sztaby, rozkazy ani szczegółowe opisy bitew. Pisarz pokazuje piwnice, bramy, podwórka, barykady i prowizoryczne kuchnie. Zwykła cegła może posłużyć do zbudowania paleniska, a skorupa garnka lub łyżka nabiera wartości, gdy brakuje podstawowych przedmiotów.
Życie mieszkańców wyznaczały głód, pragnienie, upał, wilgoć i strach przed bombardowaniem. Piwnica zmieniała funkcję – stawała się mieszkaniem, szpitalem, miejscem modlitwy oraz zbiorowym schronem. Dom, który w normalnych warunkach dawał poczucie bezpieczeństwa, często okazywał się najbardziej narażony na zniszczenie.
Perspektywa cywila
Białoszewski wyraźnie zaznaczał, że nie wszyscy uczestnicy powstania strzelali. Część ludności budowała barykady, nosiła rannych, szukała wody, gotowała posiłki i przekazywała wiadomości. Taki obraz uzupełnia wojenną narrację o codzienność ludzi pozbawionych normalnych warunków życia.
Powstanie upadło 2 października 1944 roku. Cywile mogli opuszczać miasto do 9 października, a później wielu ocalałych wywieziono na roboty do Rzeszy. Białoszewski trafił z ojcem do obozu w Łambinowicach, następnie do Opola, skąd uciekli do Częstochowy. Do Warszawy wrócił w lutym 1945 roku.
Dlaczego język utworu jest nietypowy?
Pisarz wykorzystał mowę potoczną. W tekście pojawiają się powtórzenia, urwane zdania, wtrącenia, zaimki oraz zwroty przypominające spontaniczną rozmowę. Narracja brzmi tak, jakby autor mówił do słuchacza, a nie tworzył klasyczną opowieść literacką.
Ten sposób pisania określa się jako antyliterackość. Białoszewski ogranicza patos i unika mitologizowania wojny. Zamiast podniosłych opisów pokazuje zmęczenie, nieporządek, lęk, choroby, kłótnie, modlitwy oraz krótkie chwile humoru. Czy taka forma może przekazać prawdę o wojnie lepiej niż styl podniosły? Właśnie to pytanie towarzyszyło wielu odbiorcom książki.
Relacja wywołała dyskusje prasowe. Niektóre środowiska kombatanckie krytykowały sposób przedstawienia powstania, ponieważ nie odpowiadał tradycyjnemu obrazowi heroicznej walki. Inni krytycy cenili niezależność autora wobec schematów martyrologicznych i jego uwagę skupioną na losie mieszkańców.
Jak powstawał „Pamiętnik z powstania warszawskiego”?
Miron Białoszewski przez lata opowiadał znajomym o wojennych przeżyciach. Według relacji Leszka Solińskiego nagrywał swoje wypowiedzi na magnetofon, przepisywał fragmenty i rozmawiał o nich z ojcem oraz innymi powstańcami. Mówiony rytm książki wyrósł właśnie z tych wspomnień i rozmów.
Autor korzystał z kilkunastu szkolnych zeszytów. Nie wszystkie zachowały się – spośród 18 brulionów brakuje sześciu. Ocalałe rękopisy przechowywano przez wiele lat w kopercie i plastikowej torbie, a w grudniu 2012 roku przekazano je do Muzeum Literatury.
Znaczenie ma także autorskie nagranie niemal całego utworu, zachowane w archiwum Polskiego Radia. W 1981 roku Białoszewski zarejestrował obszerne fragmenty „Pamiętnika”, co pozwala usłyszeć intonację, tempo i sposób akcentowania jego narracji.
Jakie powstały adaptacje książki?
Utwór doczekał się realizacji teatralnych i muzycznych. W 2009 roku Jerzy Bielunas wyreżyserował spektakl o tym samym tytule, któremu towarzyszyła muzyka Mateusza Pospieszalskiego. Przedstawienie zarejestrowano także na płycie CD, a w 2015 roku zaprezentowano je podczas Festiwalu Enter w Poznaniu.
W 2014 roku, z okazji 70. rocznicy wybuchu powstania, Muzeum Powstania Warszawskiego wystawiło oratorium w reżyserii Krystyny Jandy. Adaptacja łączyła recytację, muzykę i grę aktorską, zachowując temat cywilnego doświadczenia wojny.
Fragmenty „Pamiętnika z powstania warszawskiego” znajdują się także wśród lektur uzupełniających dla klas 7–8 szkoły podstawowej. Uczniowie poznają dzięki nim nie tylko przebieg wydarzeń, lecz także sposób, w jaki literatura może rejestrować mowę, pamięć i codzienne zachowania ludzi w skrajnych warunkach.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kto napisał „Pamiętnik z powstania warszawskiego”?
Autorem jest Miron Białoszewski, poeta i prozaik znany z używania mowy potocznej. Nie brał udziału jako żołnierz, lecz opisywał wydarzenia jako cywil.
W jakim okresie rozgrywają się opisywane wydarzenia?
Relacja obejmuje od 1 sierpnia do 9 października 1944 roku, przy czym walki zakończyły się 2 października, a ewakuacja cywilów trwała do 9 października. Opisuje też późniejsze losy autora po powstaniu.
Kiedy powstała i kiedy wydano książkę?
Prace nad tekstem miały miejsce w latach 1967–1968, maszynopis przekazano w 1968 roku, umowę podpisano w 1969, a publikacja ukazała się w 1970 roku. Wspomnienia dojrzewały jednak przez ponad dwie dekady przed spisaniem.
Jaką perspektywę przyjmuje narracja utworu?
Książka pokazuje doświadczenia zwykłego mieszkańca miasta, nie działania sztabów czy szczegółowe opisy bitew. Autor skupia się na codziennym życiu, takich jak zdobywanie wody, gotowanie i niesienie pomocy.
Dlaczego język utworu jest uważany za nietypowy?
Białoszewski stosuje potoczny styl z powtórzeniami, urwanymi zdaniami i wtrąceniami, co daje wrażenie mówionej relacji. Ten zabieg, zwany antiliterackością, ogranicza patos i unika mitologizowania wojny.
W jaki sposób powstał tekst książki?
Autor wielokrotnie opowiadał swoje wspomnienia, nagrywał je na magnetofon i przepisywał fragmenty z zeszytów, co nadało książce rytm mówiony. Oryginalne rękopisy przechowywano długo, a część z nich trafiła później do Muzeum Literatury.
Czy „Pamiętnik” doczekał się adaptacji i zastosowań edukacyjnych?
Tak — powstały spektakle i oratoria reżyserowane m.in. przez Jerzego Bielunasa i Krystynę Jandę, oraz nagrania muzyczne. Fragmenty są też wykorzystywane jako lektury uzupełniające dla uczniów klas 7–8.
