Kto napisał Ziemię obiecaną?

„Ziemię obiecaną” napisał Władysław Stanisław Reymont. To monumentalne dzieło, za które autor otrzymał literacką Nagrodę Nobla, ukazywało się pierwotnie w odcinkach na łamach „Kuriera Codziennego” w latach 1897–1898. Zapraszam do lektury artykułu, w którym szczegółowo omawiam okoliczności powstania tej wyjątkowej powieści.

Kim był autor „Ziemi obiecanej”?

Władysław Stanisław Reymont przyszedł na świat 7 maja 1867 roku w Kobielach Wielkich. Zanim został cenionym pisarzem, szukał swojego miejsca na ziemi, próbując sił w rozmaitych profesjach. Był między innymi czeladnikiem krawieckim, pomocnikiem geometry, a także wędrownym aktorem. Pracował również na kolei, gdzie po kryjomu zaczął rozbudzać w sobie pasję do literatury. Ta różnorodność doświadczeń dostarczyła mu niezwykle bogatego materiału do przyszłej twórczości.

Rodzina przyszłego noblisty nosiła nazwisko Rejment, a młody Władysław już w wieku dziewięciu lat starał się o przyjęcie do jednej z łódzkich szkół. Mimo początkowych niepowodzeń edukacyjnych jego talent eksplodował w dorosłym życiu. Decydujący okres dla jego kariery nastąpił po przeprowadzce do stolicy, gdzie od 1893 roku mieszkał w Warszawie. Dzięki odszkodowaniu za wypadek kolejowy z 1900 roku, które opiewało na 38,5 tysiąca rubli, pisarz na pewien czas ustabilizował swoją sytuację materialną i mógł w pełni poświęcić się tworzeniu. Za swoje największe arcydzieła, w tym za epopeję chłopską, otrzymał w 1924 roku literacką Nagrodę Nobla.

Okoliczności powstania powieści o Łodzi

Reymont postanowił sportretować Łódź jako dynamiczne, ale i niszczące centrum przemysłowe. W tamtym okresie miasto przechodziło gwałtowną metamorfozę, zmieniając się z niewielkiej osady w wielkie skupisko fabryk i ludzi. Aby oddać prawdę tego miejsca, autor osobiście wcielił się w rolę badacza. W pierwszej połowie 1896 roku spędził w Łodzi kilka miesięcy, decydując się nawet na pracę fizyczną, by z bliska obserwować mechanizmy rządzące przemysłem włókienniczym.

W tym czasie zamieszkiwał przy ulicy Wschodniej 50 oraz w siedzibie agentury „Kuriera Codziennego” przy ulicy Piotrkowskiej 46. Wiele kilometrów przebytych pieszo po łódzkich brukach pozwoliło mu zebrać bezcenny materiał. Reymont był zafascynowany rozmachem miasta, jego amerykańskim tempem rozwoju oraz kształtowaniem się zupełnie nowego typu człowieka. W liście do Lorentowicza z 5 września 1896 roku pisał, że Łódź jawi mu się jako „mistyczna wprost potęga”, która ogarnia swoją władzą coraz szersze kręgi ludzkie.

Jaką rolę odegrało środowisko polityczne?

Na zamysł stworzenia powieści wpływ miały również ówczesne prądy ideowe. Badacze literatury, tacy jak Kazimierz Wyka, wskazują, że decyzja Reymonta była po części rezultatem namowy ze strony mecenasów finansowych oraz przyjaciół ideowych pisarza, rekrutujących się głównie z szeregów Narodowej Demokracji. Sam lider endecji, Roman Dmowski, poświęcił później powieści obszerny artykuł. Ten kontekst pomaga zrozumieć, dlaczego na kartach książki tak mocno wybrzmiewa problematyka konfliktu narodowościowego i ekonomicznego między Polakami, Żydami i Niemcami.

Reymont nie był jednak prostym wyrazicielem tez którejkolwiek ze stron politycznych. Jego krytycyzm wobec kapitalizmu łączył się z fascynacją jego żywiołem, co uchroniło powieść od publicystycznej publicystyki. Ta ambiwalencja stanowi dziś o jej nieprzemijającej wartości i pozwala odczytywać ją na nowo z każdym pokoleniem, zwłaszcza po doświadczeniach Polski po 1989 roku.

Łódź jako ziemia obiecana i moloch

Akcja utworu została osadzona w latach osiemdziesiątych XIX wieku, gdy miasto liczyło już około 232 tysięcy mieszkańców. Dla porównania, jeszcze w 1815 roku była to osada zamieszkiwana jedynie przez 799 osób. Tytuł powieści jest gorzką ironią – biblijna Ziemia Obiecana jawi się tu jako kraina pozornego dobrobytu. Wielu przybyszów marzyło o fortunie, jednak rzeczywistość fabrycznej Łodzi zamieniała ich nadzieje w proch, czyniąc z miasta bezlitosnego molocha.

Przestrzeń miasta została w powieści opisana z ogromną dbałością o detal. Reymont prowadzi czytelnika przez pałace takich fabrykantów jak Bucholc czy Müller, zaułki biedoty, a także gwarną ulicę Piotrkowską. Ten kontrast między pałacowym przepychem a nieludzką nędzą robotniczych dzielnic buduje obraz miasta-potwora, gdzie wszystko podporządkowane jest bezwzględnej pogoni za pieniądzem.

Miasto polip i jego ofiary

W warstwie metaforycznej pisarz wprowadził niezwykle sugestywne określenie „miasto polip”. Ta personifikacja nowoczesnego kapitalizmu doskonale oddawała pasożytniczą naturę przemysłowego organizmu, który wysysa energię z przybywających tu ludzi. Na kartach powieści widać to w losach postaci takich jak Malinowski, szukający zemsty za krzywdę córki, czy stary Baum, symbolizujący upadek uczciwego, przedindustrialnego etosu kupieckiego. Maszyna, która miała być narzędziem postępu, staje się beznamiętnym katem, miażdżącym ludzkie spory o honor i godność. To właśnie w tryby fabrycznej machiny wpadają Malinowski i Kessler, ginąc w starciu, które dalekie jest od jednoznacznego zwycięstwa sprawiedliwości.

Losy ojca Maksa Bauma są tego najlepszym przykładem. Prowadził on swoją fabrykę, trzymając się kurczowo dawnych cnót i nienowoczesnych, manufakturowych metod produkcji. Jego upadek jest cichy i nieodwołalny. Opis martwej, wygaszonej fabryki starego Bauma, gdzie rzędy warsztatów przypominają „szkielety pogięte w bezsilności”, to jedno z najmocniejszych świadectw bezlitosnej selekcji, jaką narzucał dziki, „amerykański” kapitalizm.

Bohaterowie uosabiający dylematy nowoczesności

Osią fabuły są losy trzech przyjaciół: Polaka Karola Borowieckiego, Niemca Maksa Bauma i Żyda Moryca Welta. Ich partnerstwo w interesach jest odzwierciedleniem wielokulturowej tkanki ówczesnej Łodzi, ale każdy z nich uosabia inny stosunek do tradycji i pieniądza. Szczególnie intrygująca jest postać Borowieckiego, której dylematy znakomicie rezonują ze współczesnymi polskimi doświadczeniami związanymi z transformacją ustrojową.

Karol Borowiecki to postać rozdarta. Z jednej strony demonstracyjnie odrzuca tradycję szlachecką, nazywając ją „balastem rupieci, jak cierń w nodze”, który przeszkadza w szybkim marszu po sukces. Jego bezwzględna wola mocy i gardzenie filantropią budują wokół niego aurę cynicznego gracza. Z drugiej strony w jego działaniach jest coś na kształt prometejskiej ambicji – pragnie nie tylko zbić majątek, ale stworzyć nowoczesną fabrykę, która będzie wytwarzać towary lepszej jakości, przeciwstawiając się powszechnej tandecie. To odróżnia go od prymitywnych dorobkiewiczów, dla których liczy się wyłącznie doraźny zysk.

Filozofia lodzermenscha i pogoń za fortuną

Reymont w swojej powieści kreuje i opisuje zupełnie nowy typ ludzki – lodzermenscha. Jest to produkt gwałtownych przemian, człowiek, który wyzbywa się korzeni i skrupułów, aby w pełni przystosować się do reguł kapitalistycznej gry. Borowiecki początkowo jest modelowym wręcz przedstawicielem tej postawy. W jego mniemaniu świat interesów to brutalna walka, w której przeżyć mogą tylko najsilniejsi i najbardziej pozbawieni sentymentów. Takie podejście ściera się jednak z twardą rzeczywistością, w której nawet ogromny polski wysiłek i poświęcenie nie gwarantują sukcesu bez posiadania odpowiedniego kapitału.

Upokorzony porażką i pożarem swojej niedużej fabryczki, która nie mogła się równać z potężnymi zakładami Müllera, Borowiecki podejmuje kalkulację ostateczną. Aby wyrwać się z „pełzania” w świecie drobnych spekulacji, decyduje się poślubić Madę Müller, córkę niemieckiego potentata. Ten mariaż z niemieckim kapitałem staje się symbolem niemożności zbudowania w pełni samodzielnej, polskiej potęgi przemysłowej jedynie własnym wysiłkiem. Jest to gorzka diagnoza na temat relacji między polską tradycją a obcą, gwałtownie wdzierającą się modernizacją.

Dlaczego powieść wciąż pozostaje aktualna?

Siła „Ziemi obiecanej” nie leży w prostym przeciwstawieniu szlacheckiego dworku i złowrogiego miasta. Reymont daleki jest od banalnego dydaktyzmu. Jego krytyka nowoczesności, choć momentami bardzo ostra, nie przeradza się w resentyment i tęsknotę za bezpowrotnie minioną arkadią. Zamiast tego pisarz ukazuje proces, w którym kapitalizm staje się „nieusuwalnym składnikiem polskiego losu”, z którym trzeba się mierzyć, a przed którym nie da się uciec.

Według interpretacji Emila Skiwskiego, którą przytacza w swoim eseju Marek A. Cichocki, fatalizm kapitalistyczny w tej powieści „przygniata człowieka, ale go nie zagrzebuje”. Ta dwuznaczność jest dzisiaj niezwykle frapująca, gdyż opisywana w XIX-wiecznej Łodzi bezpardonowa gonitwa za zyskiem, upadek dawnych zasad moralnych oraz poczucie wykorzenienia zdają się opisywać również rzeczywistość współczesnych metropolii. Badacze, tacy jak Bogdan Mazan, jeszcze w 1987 roku skłonni byli uznawać świat powieści za bezpowrotnie miniony, jednak szybki bieg historii po 1989 roku przywrócił opisom Reymonta zaskakującą świeżość.

Adaptacja filmowa i jej znaczenie

Dzieło Reymonta dwukrotnie przenoszono na ekran. Pierwsza ekranizacja powstała w 1927 roku w reżyserii Aleksandra Hertza, jednak to wersja Andrzeja Wajdy z 1974 roku na trwałe zapisała się w historii światowego kina. Film, nominowany do Oscara, wydobył z powieści jej uniwersalny dramat. Wajda jeszcze dobitniej wyostrzył konflikt między światem szlacheckiej tradycji, reprezentowanej przez ojca Adama Borowieckiego, a bezduszną pogonią syna za pieniądzem. W swojej zmodyfikowanej wersji z 2000 roku reżyser zdecydował się na skrócenie wątków romansowo-obyczajowych, co dowodzi, że sedno powieści bije w jej warstwie socjologiczno-ekonomicznej i moralnej.

Borowiecki demonstracyjnie odrzuca przeszłość i polskość, nazywając je balastem, ale sama powieść zdaje się pytać: czy w kapitalistycznej gonitwie szczurów można osiągnąć sukces, nie wyzbywając się przy tym resztek własnej tożsamości?

Ostatecznie postać Borowieckiego pozostaje znakiem zapytania, na który literatura szuka odpowiedzi do dziś. Losy tego bohatera są uosobieniem dylematu Polaków, którzy wielokrotnie na przestrzeni dziejów stawali wobec gwałtownej fali modernizacji. Ta fala, pochodząca zazwyczaj z zewnątrz, rzadko pozwalała na nadanie jej swoistego, polskiego charakteru. Stąd pojawiające się w refleksji krytycznej zestawienia z twórczością innych pisarzy, takich jak Żeromski, czy nawet sięgająca dalej sugestia Cichockiego, by po odpowiedź na te pytania udać się w stronę analizy dzieł Witolda Gombrowicza. W istocie, zamknięcie historii Karola Borowieckiego, który z bezwzględnego lodzermenscha przeistacza się w społecznika, jest jedynie „połowiczną, niedostateczną odpowiedzią” na wyzwania, jakie przed jednostką i narodem stawia nowoczesność.