Kto napisał Iliadę? Historia powstania epopei

Tradycja przypisuje autorstwo Iliady Homerowi, greckiemu aojdzie żyjącemu prawdopodobnie w VIII wieku p.n.e. Nie ma jednak pewności, czy był on jedynym twórcą poematu ani nawet, czy istniał jako konkretna postać historyczna. Spór ten nosi nazwę kwestii homeryckiej. Historia powstania eposu jest związana z ustnym przekazem, wojną trojańską i późniejszym spisywaniem greckiej tradycji.

Kto napisał Iliadę?

Według starożytnej tradycji autorem Iliady był Homer, wędrowny grecki śpiewak i recytator. Najczęściej łączy się go z Joną, szczególnie ze Smyrną albo wyspą Chios, choć o jego życiu nie zachowały się wiarygodne informacje. Siedem greckich miast przypisywało sobie zaszczytne miano miejsca jego urodzenia.

Homer miał tworzyć w epoce archaicznej, najpewniej w VIII wieku p.n.e. Imię poety otaczano legendami. Według jednej z nich był niewidomy, co mogło wiązać się z postacią aojda, czyli śpiewaka przekazującego dawne pieśni przy pomocy pamięci i ustalonych formuł.

Nie znamy pierwotnej wersji poematu zapisanej ręką autora. Iliada powstała jako dzieło literatury ustnej, a jej wykonawcy odtwarzali kolejne pieśni podczas publicznych występów. Stałe epitety, powtórzenia i rozbudowane porównania pomagały śpiewakowi utrzymać rytm oraz rozwijać narrację.

Najbezpieczniejsza odpowiedź brzmi: Iliadę tradycyjnie przypisuje się Homerowi, lecz współczesna nauka nie potrafi rozstrzygnąć, czy poemat stworzył jeden poeta, czy ukształtowała go długotrwała tradycja wielu śpiewaków.

Kiedy powstała Iliada?

Większość badaczy datuje poemat na VIII wiek p.n.e., choć część przesuwa jego powstanie na VII, a niekiedy nawet IX wiek p.n.e. Iliada jest prawdopodobnie starsza od Odysei. Oba eposy musiały powstać przed dziełami Hezjoda, ponieważ w jego Teogonii i Pracach i dniach widoczne są ślady znajomości epiki homerowej.

Język utworu wskazuje na jońskie środowisko Azji Mniejszej. To archaiczny dialekt joński z elementami eolskimi, zapisany w heksametrze daktylicznym. Poemat czerpie z wcześniejszych pieśni o bohaterach epoki mykeńskiej, ale pokazuje również obyczaje i realia społeczne Greków żyjących wiele stuleci później.

Pierwsze spisanie Iliady mogło nastąpić dopiero w VI wieku p.n.e. Tradycja łączy ten etap z Atenami i rozkazem tyrana Pizystrata, który miał uporządkować recytacje poematów podczas Panatenajów. Źródła nie potwierdzają jednak tej relacji jednoznacznie, dlatego daty utrwalenia tekstu nadal pozostają niepewne.

Jak tradycja ustna ukształtowała poemat?

Badania Milmana Parry’ego i Alfreda Lorda nad epiką ustną pokazały, że śpiewak nie musi przechowywać w pamięci jednego, niezmiennego tekstu. Może budować kolejne wykonanie z gotowych zwrotów, scen i rytmicznych schematów. Tak tłumaczy się obecność formuł takich jak „Achilles o szybkich nogach” oraz powtarzalnych opisów uczt, ofiar i rozpoczęcia bitwy.

W tej perspektywie Homer mógł być wybitnym poetą, który nadał odziedziczonym pieśniom spójną formę. Nie musi to oznaczać, że samodzielnie wymyślił każdy epizod. Epos zachowuje ślady wielu pokoleń przekazu, ale jego kompozycja jest starannie zaplanowana.

Na czym polega kwestia homerycka?

Kwestia homerycka obejmuje pytania o istnienie Homera, jego autorstwo oraz sposób powstania Iliady i Odysei. Już w starożytności część aleksandryjskich filologów uważała, że oba utwory stworzyli różni poeci. Zwolenników tego stanowiska nazywano chorizontes, czyli rozdzielającymi.

W XVIII wieku spór nabrał nowej siły. Friedrich August Wolf w pracy Prolegomena ad Homerum z 1795 roku twierdził, że epopeje wyrosły z wielu ustnych pieśni, które dopiero później połączono w większe całości. Podobne koncepcje rozwijali Gottfried Hermann i Karl Lachmann.

Współczesne badania nie rozstrzygają tej kwestii ostatecznie, ponieważ brakuje bezpośrednich świadectw z epoki. Unitaryści widzą w Iliadzie dzieło jednego, nadrzędnego umysłu. Pluraliści akcentują udział wielu poetów i redaktorów. Obecnie wielu badaczy przyjmuje stanowisko pośrednie: poemat wyrósł z tradycji ustnej, lecz ostateczny kształt nadała mu silna kompozycja artystyczna.

Co świadczy o jedności utworu?

Fabuła koncentruje się wokół jednego motywu – gniewu Achillesa. Poemat nie opisuje całej wojny trojańskiej, lecz około 49 dni z jej dziesiątego roku. Początkowa złość bohatera znajduje odpowiednik w końcowym spotkaniu Achillesa z Priamem, gdy wojownik rezygnuje z dalszej zemsty.

Tekst liczy 15 537 wierszy i został w III wieku p.n.e. podzielony przez filologów aleksandryjskich na 24 księgi. Bitwy przeplatają się ze scenami rozmów, modlitw i życia rodzinnego. Równolegle działają ludzie oraz bogowie, a decyzje mieszkańców Olimpu wpływają na los Achajów i Trojan.

Jakie wydarzenia przedstawia Iliada?

Akcja rozpoczyna się od konfliktu Achillesa z Agamemnonem. Dowódca Achajów odbiera wojownikowi brankę Bryzejdę, a upokorzony bohater wycofuje się z walki. Prosi Tetydę, swoją matkę, aby Zeus pomógł Trojanom i ukarał grecką armię.

W kolejnych księgach pojawiają się pojedynki Menelaosa z Parysem, walki Diomedesa, pożegnanie Hektora z Andromachą oraz zmagania przy greckich okrętach. Gdy Trojanie zdobywają przewagę, Patroklos zakłada zbroję Achillesa i rusza do walki. Ginie z ręki Hektora, co skłania Achillesa do powrotu na pole bitwy.

Achilles zabija Hektora, lecz jego gniew kończy się dopiero podczas spotkania z Priamem. Król Troi przybywa do obozu Achajów po ciało syna. Epos zamyka pogrzeb Hektora, a nie zdobycie miasta ani słynny podstęp z koniem trojańskim.

Co łączy Iliadę z historyczną Troją?

Poemat umieszcza akcję w Troadzie, regionie położonym w północno-zachodniej części Azji Mniejszej. Miasto opisywane jako Troja utożsamiono ze stanowiskiem archeologicznym na wzgórzu Hissarlik. Badania tego miejsca rozpoczął Heinrich Schliemann, który wierzył, że przekazy Homera zachowują pamięć o wydarzeniach historycznych.

Na wzgórzu odkryto wiele warstw osadniczych. Nie ustalono pewnie, która z nich odpowiada Troi z eposu, choć często wskazuje się warstwę VI albo VII. Archeologia potwierdza istnienie ważnego ośrodka w tym regionie, ale nie dowodzi, że Achilles, Hektor i Agamemnon istnieli jako opisane postacie.

Upadek jednej z osad Troady datuje się na XII wiek p.n.e. To czas zbliżony do tradycyjnych obliczeń starożytnych, które wskazywały rok 1183 lub 1184 p.n.e. Sama Iliada powstała jednak kilka stuleci później i łączy wspomnienia epoki mykeńskiej z realiami jońskiego świata autora.

Czy film Troja pokazuje wydarzenia z Iliady?

Troja z 2004 roku jest swobodną adaptacją motywów homerowych, a nie wiernym zapisem eposu. Twórcy usunęli bogów i nadprzyrodzone interwencje, zmienili los części bohaterów oraz połączyli elementy Iliady z innymi opowieściami o wojnie trojańskiej. Film powstał jako widowisko fabularne, nie jako źródło wiedzy o poemacie.

W samej Iliadzie nie ma konia trojańskiego, śmierci Parysa ani powrotu Heleny do Sparty. Nie opisano też śmierci Agamemnona, który według innych mitów ginie po powrocie z wojny z ręki Klitajmestry i Ajgistosa. Budżet filmu wyniósł około 300 mln dolarów, lecz rozmach produkcji nie zmienia jej luźnego związku z tekstem Homera.

Jak Iliada trafiła do polskiej literatury?

Pierwszy polski przekład fragmentu eposu stworzył Jan Kochanowski. Jego Monomachija Parysowa z Menelausem z około 1577 roku obejmuje pojedynek Parysa i Menelaosa. Poeta wykorzystał także motywy trojańskie w Odprawie posłów greckich.

Pełne tłumaczenie Iliady przygotował Franciszek Ksawery Dmochowski. Utwór ukazywał się w latach 1791–1801 i został napisany trzynastozgłoskowcem. W XX wieku ważne przekłady opracowali między innymi Kazimiera Jeżewska i Ignacy Wieniewski, a w 2022 roku ukazała się wersja Roberta Chodkowskiego.