Kto napisał Wielkiego Gatsby’ego? Poznaj autora powieści

„Wielkiego Gatsby’ego” napisał Francis Scott Fitzgerald, a powieść ukazała się w Stanach Zjednoczonych 10 kwietnia 1925 roku. Autor wykorzystał historię Jaya Gatsby’ego, by pokazać cenę amerykańskiego snu, nierówności społeczne i rozczarowanie bogactwem. Poznaj najważniejsze fakty z życia pisarza oraz okoliczności powstania jego najsłynniejszej książki.

Kim był autor „Wielkiego Gatsby’ego”?

Francis Scott Fitzgerald urodził się w 1896 roku w St. Paul w Minnesocie. Pochodził z rodziny o irlandzkich korzeniach, która znała smak dawnego prestiżu, lecz nie dysponowała majątkiem porównywalnym z najbogatszymi amerykańskimi rodami. Jego ojciec prowadził sklep z wiklinowymi meblami, ale przedsiębiorstwo upadło już w 1897 roku. Później stracił także pracę w nowojorskiej firmie Procter & Gamble.

Młody Fitzgerald dorastał więc w sąsiedztwie zamożnych rodzin, choć sam nie należał do ich środowiska. Ta różnica mocno wpłynęła na jego wyobraźnię. Pisarz obserwował, jak pieniądze otwierają drzwi do prestiżu, a jednocześnie zauważał, że samo bogactwo nie zawsze zapewnia społeczną akceptację.

Od 1909 roku publikował opowiadania w gazetce szkolnej, pisał dramaty i wiersze. Podczas studiów na Princeton tworzył sztuki dla studenckiego teatru. Nie był wybitnym uczniem, lecz krytyk literacki Edmund Wilson dostrzegł w jego rękopisie talent połączony z dużą liczbą błędów językowych.

Początki kariery literackiej

W 1917 roku Fitzgerald przerwał studia i wstąpił do wojska, gdy Stany Zjednoczone przystąpiły do I wojny światowej. Nie trafił na front, ponieważ konflikt zakończył się wcześniej. W czasie służby pracował nad powieścią zatytułowaną roboczo „Romantyczny Egoista”. Po zmianach książka ukazała się jako „Po tej stronie raju”.

Debiut wydano w 1920 roku. Pierwszy nakład sprzedał się w ciągu trzech dni, a autor niemal natychmiast stał się literacką gwiazdą. Sukces pozwolił mu także poślubić Zeldę Sayre – córkę sędziego z Alabamy, przyzwyczajoną do życia na wysokim poziomie.

Jak życie Fitzgeralda wpłynęło na powieść?

Fitzgerald i Zelda stanowili jedną z najbardziej rozpoznawalnych par epoki jazzu. Podróżowali między Nowym Jorkiem a Paryżem, organizowali wystawne przyjęcia i wydawali więcej, niż mogli sobie pozwolić. Pisarz produkował kolejne opowiadania dla prasy, aby finansować kosztowny styl życia oraz spłacać narastające długi.

Ich małżeństwo szybko zaczęły niszczyć konflikty, alkohol i problemy psychiczne Zeldy. Oboje byli ambitni, utalentowani i przekonani o własnej wyjątkowości. Z czasem zamiast współpracy pojawiła się rywalizacja, a Scott próbował kontrolować twórczość żony.

Doświadczenia tej pary przenikały do literatury autora. „Po tej stronie raju” czerpało z okresu narzeczeństwa, „Piękni i przeklęci” przedstawiali dekadencki styl życia, a „Czuła jest noc” nawiązywała do choroby Zeldy. W „Wielkim Gatsbym” nie znajdziemy wiernego zapisu ich biografii, lecz pojawiają się motywy idealizacji, zależności i rozczarowania drugą osobą.

Francis Scott Fitzgerald wykorzystał własne doświadczenia, ale nie przepisał ich bezpośrednio do powieści. Zamienił prywatne konflikty w opowieść o społeczeństwie, które myli bogactwo ze szczęściem.

O czym jest „Wielki Gatsby”?

Akcja powieści rozpoczyna się latem 1922 roku na Long Island. Narrator Nick Carraway, absolwent Uniwersytetu Yale i weteran wojenny ze Środkowego Zachodu, przyjeżdża do Nowego Jorku, by rozpocząć karierę maklera giełdowego. Wynajmuje niewielki dom w West Egg, tuż obok rezydencji tajemniczego milionera.

Jay Gatsby urządza olśniewające przyjęcia, choć sam pozostaje dla gości niemal nieznany. Jego majątek prawdopodobnie pochodzi z przemytu alkoholu w okresie prohibicji oraz nielegalnych interesów giełdowych. Za przepychem kryje się jednak dawna miłość do Daisy Buchanan, kuzynki Nicka i żony bogatego Toma.

Gatsby wierzy, że pieniądze pozwolą mu odzyskać Daisy oraz odtworzyć przeszłość. Kobieta staje się dla niego czymś więcej niż ukochaną. Reprezentuje świat uprzywilejowanych, do którego bohater pragnie wejść, mimo ubogiego pochodzenia.

Jay Gatsby i Tom Buchanan

Relację obu mężczyzn dobrze objaśnia zasada mimetyzmu, opisana przez René Girarda. Gatsby nie pragnie Daisy wyłącznie z powodu uczucia. Chce także zdobyć pozycję Toma i udowodnić, że może dorównać człowiekowi należącemu do „starych pieniędzy”.

Naśladuje jego styl życia, rezydencję i sposób prezentowania statusu. Wystawne koszule, samochody oraz przyjęcia mają potwierdzić awans społeczny. Tom dostrzega jednak, że za pozorami arystokratycznego obycia kryje się człowiek, którego pochodzenie i interesy można podważyć.

Różnica między bohaterami jest widoczna także w architekturze. Neogotycki dom Gatsby’ego przypomina twierdzę, z której właściciel obserwuje świat. Posiadłość Buchananów, rozległa i otoczona zadbanym ogrodem, wyraża pewność siebie wynikającą z dziedziczonego statusu.

Jak Fitzgerald krytykuje amerykański sen?

„Wielki Gatsby” przedstawia lata dwudzieste jako czas prosperity, prohibicji i gwałtownego rozwoju rynku finansowego. Wydana w 1925 roku powieść powstała niemal przed krachem giełdowym, który rozpoczął Wielki Kryzys. Gatsby uosabia człowieka, który szybko zdobył majątek, lecz nie zyskał pełnego uznania elit.

Fitzgerald pokazuje, że awans ekonomiczny nie usuwa wszystkich barier. Kapitał finansowy nie zastępuje wychowania, kontaktów, reputacji i dziedziczonego prestiżu. Tom może wydawać pieniądze, podczas gdy Gatsby musi najpierw zdobyć je w podejrzany sposób.

Podobny problem opisuje Krzywa Wielkiego Gatsby’ego. W ekonomii oznacza ona zależność między nierównościami społecznymi a mobilnością społeczną. Im większe różnice majątkowe, tym trudniej osobie z uboższego środowiska osiągnąć wysoką pozycję.

Nazwa tej koncepcji odnosi się do losu bohatera Fitzgeralda. Gatsby wierzy, że wysiłek, majątek i determinacja wystarczą do zmiany własnego miejsca w hierarchii. Powieść pokazuje jednak, że system może tolerować jego pieniądze, a równocześnie odrzucać jego osobę.

Dolina Popiołów

Dolina Popiołów to zdegradowany obszar między Nowym Jorkiem a zamożną Long Island. Mieszkają tam Myrtle i George Wilsonowie, przedstawiciele klasy robotniczej aspirujący do lepszego życia. Przestrzeń ta kontrastuje z rezydencjami East Egg i West Egg, pokazując materialną cenę nierówności.

Wątek Wilsonów łączy się z krytyką systemu, który obiecuje awans każdemu, lecz nie zapewnia podobnego punktu startu. Reklama okulisty z ogromnymi oczami przypomina o obserwacji, winie i odpowiedzialności – żadna z tych wartości nie powstrzymuje jednak tragedii.

Dlaczego książka stała się klasykiem?

Za życia autora powieść nie odniosła wielkiego sukcesu. Sprzedano około 20–25 tysięcy egzemplarzy, czyli znacznie mniej niż wcześniejszych książek Fitzgeralda. Popularność wzrosła dopiero podczas II wojny światowej, gdy około 150 tysięcy egzemplarzy przekazano amerykańskim żołnierzom za granicą.

Po ponownym wydaniu w 1953 roku „Wielki Gatsby” trafił do kanonu literatury amerykańskiej. Obecnie sprzedaje się około 500 tysięcy egzemplarzy rocznie. Powieść często omawia się w amerykańskich szkołach średnich, ponieważ łączy prostą fabułę z tematami pieniędzy, klasy, pamięci i społecznych złudzeń.

Historia doczekała się pięciu wcześniejszych ekranizacji oraz filmu telewizyjnego z 2000 roku. Najgłośniejszą współczesną wersję wyreżyserował Baz Luhrmann w 2013 roku, a Jaya Gatsby’ego zagrał Leonardo DiCaprio.

Luhrmann odczytał powieść jako opowieść o kapitalizmie, ostentacyjnej konsumpcji i nagłym wzroście fortun. Zestawił charlestona i muzykę George’a Gershwina z hip-hopem, tworząc kontrast między epoką przedstawioną na ekranie a współczesną kulturą masową. Zielona latarnia nadal oznacza pragnienie osiągnięcia celu, który oddala się mimo podejmowanych prób.