„Tajemniczy ogród” napisała Frances Hodgson Burnett. Powieść po raz pierwszy ukazała się w 1911 roku, choć wcześniej publikowano ją w odcinkach na łamach The American Magazine. O fascynującym życiu autorki, okolicznościach powstania tego klasyka i jego niezwykłej recepcji w Polsce opowiadamy w dalszej części artykułu.
Kim była Frances Hodgson Burnett?
Za jedną z najbardziej magicznych opowieści w historii literatury dziecięcej odpowiada brytyjsko-amerykańska pisarka, która przyszła na świat w Cheetham Hill, dzielnicy Manchesteru, 24 listopada 1849 roku. Jej losy od wczesnych lat naznaczone były trudnościami finansowymi, które po śmierci ojca skłoniły rodzinę do diametralnej zmiany otoczenia. Gdy miała szesnaście lat, wyemigrowała wraz z bliskimi do Stanów Zjednoczonych i tam, z potrzeby zarobku, zaczęła sprzedawać swoje pierwsze opowiadania.
Debiutancką powieścią autorki była „Panna Lowrie”, poruszająca tematykę życia górników w Yorkshire, jednak prawdziwy rozgłos zdobyła dopiero jako twórczyni literatury dla młodszych odbiorców. Jej opowieści urzekały połączeniem wciągającej fabuły z głębokim zrozumieniem psychiki dziecka, co pozwoliło jej na trwałe zapisać się w historii światowej prozy. Do końca życia mieszkała w USA, gdzie zmarła 29 października 1924 roku w miejscowości Plandome, pozostawiając po sobie trzydzieści dziewięć powieści, liczne dramaty społeczne i krótkie formy prozatorskie publikowane w pismach kobiecych.
Jak powstawał „Tajemniczy ogród”?
Inspiracje autorki
Kluczowym źródłem natchnienia dla Frances Hodgson Burnett stała się jej własna posiadłość – Great Maytham Hall w hrabstwie Kent. Znajdował się tam zaniedbany, otoczony kamiennym murem ogród różany, który od razu pobudził wyobraźnię pisarki. Miejsce to stało się pierwowzorem dla fikcyjnego Misselthwaite Manor, a jego sekretny zakątek, niedostępny dla postronnych, urósł do rangi jednego z najsłynniejszych symboli literackich, będącego niemal odrębnym bohaterem powieści.
Duchowy wymiar powieści
W warstwie ideowej książka silnie odzwierciedla osobiste doświadczenia i fascynacje twórczyni. Po śmierci ukochanego syna Lionela, który zmarł na gruźlicę, Burnett szukała pocieszenia w spirytualizmie oraz filozofii Stowarzyszenia Chrześcijańskiej Nauki. To właśnie z tych przekonań narodził się obecny w utworze motyw uzdrowienia za pomocą siły woli i pozytywnego myślenia. Sielankowa opowieść o samouzdrowieniu jest współcześnie uznawana za jej najwybitniejsze osiągnięcie i klasykę w swoim gatunku.
Co czyni tę książkę wyjątkową?
Prócz warstwy czysto obyczajowej, utwór daje wyraz przekonaniu o mistycznej wręcz sile natury. Osoby utrzymujące z nią ścisły związek – jak Dick Sowerby, zwany „dzieckiem natury” – są silni, zdrowi i kierują się nieskazitelnym kompasem moralnym. Z kolei główna bohaterka, Mary Lennox, po przybyciu z Indii do Anglii i kontakcie z wrzosowiskami Yorkshire, przechodzi metamorfozę z chorowitego, niemiłego dziecka w pełną życia dziewczynkę.
Równolegle rozgrywa się wątek Colina Cravena – przekonanego o swojej śmiertelnej chorobie chłopca. Do najistotniejszych należą sceny, w których dziesięcioletni syn Archibalda, odizolowany w ogromnej rezydencji, pod wpływem przyjaźni i „czarów” tajemniczego ogrodu zyskuje wiarę w możliwość wyzdrowienia. Przesłanie było czytelne już dla pierwszych odbiorców w 1911 roku: bezpośredni kontakt z przyrodą i praca fizyczna na świeżym powietrzu mogą działać silniej niż jakiekolwiek mikstury doktora.
Historia Mary Lennox to przede wszystkim podróż od zaniedbania do wewnętrznej siły. Dziewczynka, która w Indiach była całkowicie zależna od służby, w tajemnym ogrodzie zyskuje sprawczość i zdolność do troski o innych.
Dlaczego powieść ma szczególne miejsce w Polsce?
Pierwsze wydania i tłumacze
Polscy czytelnicy mogli poznać „Tajemniczy ogród” stosunkowo szybko. Pierwszego przekładu dokonała Jadwiga Włodarkiewiczowa, a jej wersja trafiła do księgarń już w 1914 roku, zaledwie trzy lata po brytyjskiej premierze. Przez dziesięciolecia to właśnie ten tekst był wielokrotnie wznawiany i towarzyszył kolejnym pokoleniom – jeszcze przed II wojną światową, a potem wielokrotnie po 1946 roku.
Po 1989 roku pojawiły się nowe interpretacje, tworzone między innymi przez Zofię Siewak-Sojkę, Annę Staniewską, Zbigniewa Batkę oraz Pawła Beręsewicza. Tłumacze mierzyli się z niełatwym zadaniem oddania specyficznej gwary z Yorkshire, którą posługuje się rodzina Sowerby. To, jak różnie radzono sobie z językiem Dicka, do dziś stanowi fascynujący przedmiot badań dla miłośników literatury i pokazuje, że żaden przekład nie jest dziełem ostatecznym.
Ekranizacja autorstwa Agnieszki Holland
Dla wielu osób w kraju pierwszym skojarzeniem z tytułem pozostaje film z 1993 roku. Wyreżyserowany przez Agnieszkę Holland obraz, z niezapomnianą muzyką Zbigniewa Preisnera, zdobył międzynarodowy rozgłos i nominację do nagród BAFTA dla najlepszej aktorki drugoplanowej dla Maggie Smith. Ta adaptacja, w której w postać Mary Lennox wcieliła się Kate Maberly, a Johna Lyncha obsadzono jako Archibalda Cravena, stała się zjawiskiem kulturowym, łączącym pokolenia niezależnie od pierwowzoru literackiego.
Chociaż historia doczekała się innych wersji, w tym produkcji z 2020 roku z Colinem Firthem i Julie Walters w obsadzie, żadna nie osiągnęła w Polsce statusu porównywalnego z filmem polskiej reżyserki.
Jakie lekcje płyną z lektury?
Książka broni się nie tylko jako zapis epoki, ale przede wszystkim jako źródło głębokich refleksji o tym, co w życiu istotne. Proces fizycznego i duchowego zdrowienia, któremu poddają się dzieci pracujące w ogrodzie, został przez Burnett powiązany z cyklem pór roku. Zimą Mary odkrywa zapomniany zakątek, wiosną rozpoczyna się odrodzenie, a latem Colin w pełni zdrowieje, by jesienią, w kulminacyjnym momencie, stanąć na nogach naprzeciw powracającego ojca.
W tej strukturze widoczna jest myśl przewodnia całej twórczości autorki: przyjaźń, wspólny cel i moc natury są w stanie przywrócić harmonię nawet tam, gdzie zawiodły nauka i medycyna. Z tego powodu powieść od 1911 roku pozostaje nie tylko szkolną lekturą, lecz także przypowieścią o sile, która drzemie w każdym człowieku.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kto napisał „Tajemniczy ogród” i kiedy książka się ukazała?
Autorką jest Frances Hodgson Burnett, a powieść po raz pierwszy wydano w 1911 roku.
Skąd autorka czerpała inspirację do opisania ogrodu w powieści?
Wzorem był jej własny teren przy Great Maytham Hall w Kent, zwłaszcza zaniedbany ogród różany otoczony murem.
Jakie osobiste doświadczenia Burnett wpłynęły na duchowy wymiar książki?
Po stracie syna autorka zainteresowała się spirytualizmem i naukami Chrześcijańskiej Nauki, co zaowocowało motywem uzdrowienia siłą woli.
Co symbolizuje kontakt z naturą w powieści?
Zbliżenie do przyrody ukazane jest jako źródło siły, zdrowia i moralnego oczyszczenia postaci.
Dlaczego postać Colina jest ważna dla przesłania książki?
Colin przedstawia przemianę z przekonanego o śmiertelnej chorobie chłopca w osobę odzyskującą wiarę w wyzdrowienie dzięki przyjaźni i pracy w ogrodzie.
Kiedy i kto przetłumaczył książkę na język polski po raz pierwszy?
Pierwszy polski przekład przygotowała Jadwiga Włodarkiewiczowa i ukazał się w 1914 roku.
Dlaczego film Agnieszki Holland z 1993 roku jest istotny w Polsce?
Adaptacja Holland, z muzyką Zbigniewa Preisnera, zdobyła szerokie uznanie i stała się w kraju kulturowym fenomenem łączącym pokolenia.
