Kto napisał Krzyżaków? Historia powstania powieści

Autorem powieści „Krzyżacy” jest Henryk Sienkiewicz. Dzieło publikowano w odcinkach w latach 1897–1900 na łamach „Tygodnika Illustrowanego”, a jubileuszowe wydanie książkowe ujrzało światło dzienne w 1900 roku nakładem wydawnictwa Gebethner i Wolff. Poniżej opisuję fascynującą historię powstania tej wyjątkowej książki.

Henryk Sienkiewicz – autor, który krzepił serca

Nazwisko Henryka Sienkiewicza jest nierozerwalnie związane z literackim obrazem polskiego średniowiecza. Urodził się 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej i już za życia stał się jedną z najważniejszych postaci epoki. Jego wcześniejsze dzieła, takie jak monumentalna Trylogia – na którą składają się „Ogniem i mieczem”, „Potop” oraz „Pan Wołodyjowski” – zapewniły mu status pisarza potrafiącego łączyć epicki rozmach z dbałością o detale historyczne. Decyzja o zmierzeniu się z czasami konfliktu jagiellońskiej Polski z zakonem krzyżackim była jednak odważnym krokiem naprzód, podyktowanym nie tylko artystyczną wizją.

Pisarz tworzył w czasach zaborów, gdy polityka germanizacyjna szczególnie mocno dawała się we znaki ludności polskiej. Stworzenie opowieści o wielkim triumfie oręża polsko-litewskiego pod Grunwaldem miało być formą literackiego sprzeciwu wobec ówczesnych działań władz pruskich, a jednocześnie dziełem, które podnosiło ducha narodu i przypominało o jego potędze.

Kulisy i proces twórczy – jak rodziła się powieść

Prace nad powieścią nie były krótkie – autor poświęcił jej kilka lat życia. W tym czasie szczegółowo analizował źródła historyczne, pragnąc oddać realia epoki z jak największą precyzją. Materiał badawczy był imponujący, ponieważ Sienkiewicz nie opierał się wyłącznie na jednym przekazie.

Podstawą dla odtworzenia przebiegu kulminacyjnych wydarzeń stała się Historia Jana Długosza. Jego opisy konfliktu i samej bitwy pod Grunwaldem dostarczyły narracyjnych fundamentów, na których osadzono fikcyjne wątki. Oprócz tego pisarz studiował opracowania historyków: Stanisława Smolki i Karola Szajnochy, a także korzystał z Kroniki Janka z Czarnkowa oraz niemieckich i francuskich analiz. Nie stronił też od materiałów kartograficznych, odpisów dawnych ksiąg i specjalistycznych ekspertyz dotyczących ówczesnej wojskowości. To właśnie ta skrupulatność sprawiła, że opisy uzbrojenia czy architektury są w książce tak plastyczne.

Rękopis, który powstawał przez kilka lat, do dziś pozostaje cennym zabytkiem kultury. Przechowuje go Biblioteka Narodowa, a od 2024 roku jest on prezentowany na wystawie stałej w Pałacu Rzeczypospolitej. Wiele lat wcześniej, zanim trafił do zbiorów publicznych, dokument przechodził przez ręce prywatnych kolekcjonerów – między innymi Ludwika Kolankowskiego, który odsprzedał go Bibliotece w 1947 roku, czy Stefana Bryły.

Źródła historyczne i tło – co ukształtowało fabułę

Powieść przenosi czytelnika w konkretny okres – od 1399 roku, kiedy umiera królowa Jadwiga, aż po zwycięską bitwę pod Grunwaldem w lipcu 1410 roku. Wybór tych ram czasowych nie był przypadkowy. Fragment historii Polski ukazujący moment narodzin unii z Litwą i wspólnej walki przeciw Krzyżakom idealnie nadawał się do przedstawienia zarówno heroicznych zmagań, jak i skomplikowanych relacji między postaciami historycznymi.

Fabułę zakotwiczono w wydarzeniach prawdziwych, wokół których autor zbudował wciągającą intrygę romansową. Na pierwszym planie pojawia się tragiczna miłość młodego rycerza Zbyszka z Bogdańca do pięknej Danusi Jurandówny, córki potężnego Juranda ze Spychowa. Ich uczucie, rozwijające się na tle wielkiej polityki, zostaje wystawione na próbę przez działanie zdradzieckich zakonników – porwanie dziewczyny staje się osią dramatycznych wydarzeń. Akcja powieści zaczyna się w gospodzie „Pod Lutym Turem” w Tyńcu, gdzie dochodzi do przypadkowego spotkania Maćka i Zbyszka z Bogdańca z dworem księżnej Anny Danuty i jej uroczą podopieczną.

Dlaczego Krzyżacy znaleźli się w Polsce?

Do pojawienia się zakonników na ziemiach polskich przyczynił się w XIII wieku Konrad I mazowiecki. Bezskutecznie próbując powstrzymać najazdy pogańskich Prusów, zwrócił się pod koniec 1225 lub na początku 1226 roku o pomoc do wielkiego mistrza Hermanna von Salzy. W zamian za militarne wsparcie książę obiecał nadać zakonowi ziemię chełmińską, leżącą bezpośrednio na granicy z terenami plemion bałtyjskich.

Decyzja ta miała zasadnicze znaczenie, ponieważ cesarz Fryderyk II już w marcu 1226 roku błyskawicznie zatwierdził nie tylko samą darowiznę, ale i nadał zakonowi całe Prusy we władanie. W kolejnych latach przywileje te zostały potwierdzone bullą papieża Grzegorza IX, co dało Krzyżakom formalną swobodę w budowaniu niezależnego państwa. Wcześniej, bo w 1211 roku, próbowali oni osadzić się na ziemiach króla Węgier Andrzeja II w Siedmiogrodzie, skąd wygnano ich w 1225 roku za próby podporządkowania się wyłącznie papieżowi. Doświadczenia i wyciągnięte z tej porażki wnioski sprawiły, że na terenach nadanych przez Konrada działali już znacznie skuteczniej.

Pierwsza grupa rycerzy zakonnych przybyła nad dolną Wisłę w 1228 roku. Rozpoczęli od umacniania ziemi chełmińskiej i jeszcze w 1232 roku opanowali Chełmno, budując stopniowo sieć warowni. Przybyli na zaproszenie, które historycy uznają za jedną z brzemiennych w skutki decyzji polskiego średniowiecza.

Kraszewski kontra Sienkiewicz – dwie wizje jednego konfliktu

Mało kto pamięta, że ponad dwadzieścia lat przed publikacją dzieła Sienkiewicza, w 1874 roku, światło dzienne ujrzała powieść Józefa Ignacego Kraszewskiego zatytułowana „Krzyżacy 1410”. To właśnie ta książka stała się bezpośrednią inspiracją dla młodszego pisarza, który znał twórczość swojego poprzednika, a nawet ją recenzował. O ile jednak Kraszewski skupił się na mechanizmach działania Zakonu i jego zwolenników, o tyle Sienkiewicz postanowił opowiedzieć tę samą historię z zupełnie innej perspektywy – oczami polskiego rycerstwa przygotowującego się do decydującego starcia.

Konstrukcja postaci u obu autorów jest wyraziście różna. U Kraszewskiego mamy do czynienia z postaciami bardziej niejednoznacznymi i pogłębionymi psychologicznie. Doskonałym przykładem jest Ofka, córka Barbary Noskowej – bohaterka odważna i dużo bardziej wielowymiarowa niż wyidealizowane Danusia czy Jagienka w wersji Sienkiewicza. Starszy pisarz również o wiele trzeźwiej ocenia skutki bitwy, nie kończąc opowieści na triumfie pod Grunwaldem, ale ukazując nieudane oblężenie Malborka i późniejszą utratę politycznej przewagi. Ten wybór sprawia, że obie książki uzupełniają się, pokazując heroiczny sukces oraz gorzkie konsekwencje braku wytrwałości.

Inny jest również sam rdzeń geograficzny i fabularny. Akcja u Kraszewskiego startuje od razu w Malborku, siedzibie zakonu, i już w pierwszych rozdziałach odkrywamy intrygę związaną z sędziwym księdzem Janem, niesłusznie posądzonym o szpiegostwo. Taki zabieg pozwolił natychmiast oddać napiętą atmosferę zagrożenia panującą wewnątrz państwa krzyżackiego, podczas gdy Sienkiewicz swą monumentalną historię rozpoczyna spokojnie, od spotkania w zajeździe.

Dziedzictwo i adaptacje – od rękopisu po światowe ekrany

Powieść w momencie wydania okazała się ogromnym sukcesem, a jej antyniemiecka wymowa sprawiła, że krótko po zakończeniu II wojny światowej, w sierpniu 1945 roku, stała się pierwszą książką wydaną w wyzwolonej Polsce. Wpisana do kanonu lektur szkolnych na trwałe ukształtowała historyczną wyobraźnię pokoleń. Choć część czytelników narzeka na archaiczny język staropolski, w którym nie wszystkie słowa są już zrozumiałe, a rozbudowane opisy budowli i walk wymagają skupienia, to niesłabnącą popularność zawdzięcza splatającemu dramat i romans uniwersalnemu wątkowi miłosnemu.

W 1960 roku, dokładnie w 550. rocznicę bitwy, Aleksander Ford zrealizował filmową superprodukcję, która przyciągnęła rekordową liczbę widzów do kin. Za muzyczną oprawę tego widowiska odpowiadał Kazimierz Serocki, wybitny pianista i kompozytor urodzony 3 marca 1922 roku w Toruniu. Był to jeden z jego najważniejszych projektów, choć warto podkreślić, że jego twórczość można usłyszeć także w późniejszej ekranizacji innej powieści noblisty – „Potopie” w reżyserii Jerzego Hoffmana. Serocki, współpracujący pierwotnie z Fordem przy „Młodości Chopina” czy „Ósmym dniu tygodnia”, stał się współtwórcą kinematograficznego mitu o Grunwaldzie.

Rękopis powieści, który przez lata był w rękach prywatnych, od 2024 roku można oglądać na wystawie stałej w Pałacu Rzeczypospolitej jako własność Biblioteki Narodowej.

Książkę przełożono na 25 języków, a uniwersalna historia o miłości, zdradzie i poświęceniu po dziś dzień prowokuje do dyskusji. Dla jednych będzie nużącą lekturą szkolną pełną średniowiecznej stylizacji, dla innych najwspanialszym pomnikiem literatury, który ukazuje, że opowieść o bitwie pod Grunwaldem to nie tylko suche fakty, ale przede wszystkim żywa legenda o ksztłtowaniu się narodowej tożsamości.