Kto napisał Odę do wolności?

Autor „Ody do wolności” zależy od tego, o który utwór pytamy – w polskiej tradycji literackiej jest to wiersz Juliusza Słowackiego z 1830 roku, natomiast w kontekście międzynarodowym funkcjonuje utwór z 1989 roku w wykonaniu Leonarda Bernsteina. Oba dzieła są od siebie niezależne i opisują zupełnie inne wydarzenia historyczne. W dalszej części artykułu przyjrzymy się okolicznościom powstania każdego z nich.

Autorem jakiego dzieła jest Juliusz Słowacki?

Juliusz Słowacki napisał „Odę do wolności” w 1830 roku, a utwór ten był jego bezpośrednią reakcją na wydarzenia powstania listopadowego. Dzieło zostało opublikowane wraz z innymi tekstami, takimi jak „Hymn” i „Kulik”, które razem przyniosły poecie rozgłos w patriotycznych kręgach ówczesnej Warszawy. Sam tytuł był jawnym nawiązaniem do „Ody do młodości” Adama Mickiewicza, co wpisywało się w żywy wówczas dialog literacki między dwoma największymi romantykami. Słowacki nie był jedynie biernym obserwatorem wydarzeń – nadał swojemu dziełu patetyczną formę charakterystyczną dla klasycystycznej ody, by w ten sposób podkreślić wagę zrywu narodowego z listopada 1830 roku.

Jaką strukturę ma utwór?

Tekst „Ody do wolności” składa się z dziewięciu ponumerowanych rzymskimi cyframi części, z których każda posiada własny podtytuł, taki jak „Anioł”, „Słowo”, „Wiara” czy „Wolność”. Tego typu kompozycja ramowa nie była przypadkowa – Słowacki konstruuje w niej swoistą wizję historyczną, sięgając po obrazy upadku starych porządków. Poeta przywołuje w wierszu rewolucję angielską pod wodzą Olivera Cromwella oraz postać George’a Washingtona, a także dzieło reformacji zapoczątkowane przez Marcina Lutra. Dzięki tym odwołaniom zryw Polaków zyskuje rangę uniwersalnego wydarzenia o światowych konsekwencjach.

Czemu służyła gloryfikacja powstania?

Wiersz ten był zamierzonym projektem politycznym – Juliusz Słowacki chciał za jego pomocą propagować idee republikańskie i umacniać morale walczących. W tekście pojawiają się motywy śmierci ostatniego człowieka, który widział jeszcze wolną ojczyznę, co wzmacniało tragiczne przesłanie. W kolejnych zwrotkach podkreśla się, że zmagania z tyranią mają sens tylko wtedy, gdy prowadzą do rzeczywistej zmiany fundamentów świata. Jednym z centralnych obrazów jest wezwanie do zjednoczenia się wysiłku, który został wyrażony słowami: „Hej! ramię do ramienia! spólnymi łańcuchy / Opaszmy ziemskie kolisko!”. Dzięki takim zabiegom poezja stawała się instrumentem zaangażowanym w rzeczywistość historyczną.

Czy Oda do wolności to hymn Unii Europejskiej?

Oficjalnym hymnem Unii jest fragment IX Symfonii d-moll op. 125 Ludwiga van Beethovena, który tradycyjnie opiera się na tekście Fryderyka Schillera zatytułowanym „Oda do radości”. W tym przypadku nie mamy do czynienia z utworem Słowackiego, a z dziełem muzycznym o całkowicie odrębnej genealogii. Zdarza się jednak, że podczas wyjątkowych okazji wykonuje się wersję ze zmienionym refrenem, w której słowo „radość” zastępuje się słowem „wolność”. Takie postępowanie jest rzadkie i zawsze podyktowane konkretnym kontekstem historycznym.

Wykonywany oficjalnie hymn UE nie ma słów – jest wyłącznie aranżacją instrumentalną na orkiestrę symfoniczną, fortepian i instrumenty dęte, przygotowaną przez Herberta von Karajana.

Słowa Fryderyka Schillera powstały w listopadzie 1785 roku i wyrażały idealistyczną wizję braterstwa ludzkości, którą w pełni podzielał sam kompozytor. Beethoven tworzył finałową kantatę do IX Symfonii w latach 1817–1823, wybierając poemat niemieckiego twórcy jako nośnik uniwersalnych wartości. Obecnie hymn jest symbolem wykraczającym poza samą Unię Europejską i bywa odgrywany podczas wydarzeń o szerokim, paneuropejskim charakterze, przy czym nigdy nie miał on zastępować państwowych hymnów narodowych. Rada Europy uznała go za swój symbol już w 1972 roku, a przywódcy Wspólnoty potwierdzili ten status formalnie w 1985 roku.

Dlaczego Bernstein zamienił radość na wolność?

Wykonanie autorstwa Leonarda Bernsteina, które odbyło się w Berlinie podczas Bożego Narodzenia 1989 roku, było następstwem upadku muru berlińskiego – koncert transmitowano w 21 krajach, a oglądało go ponad 100 milionów widzów. Amerykański dyrygent, kompozytor i pedagog miał głębokie przekonanie, że muzyka Beethovena jest dosłownym wyrazem najgłębszego człowieczeństwa. Bernstein nie traktował zmiany jednego wyrazu w chóralnym finale jako artystycznej fanaberii – skwitował to później słowami: „Jestem pewien, że Beethoven by się z tym zgodził”.

W finale IX Symfonii Leonard Bernstein zastąpił słowo „radość” słowem „wolność”, tworząc legendarne już wykonanie nazywane dziś „Odą do wolności”.

Relacja dyrygenta z dorobkiem klasyka wiedeńskiego trwała całe jego artystyczne życie, a wspomniany koncert był jedynie jej szczytowym momentem. W Beethoven-Haus w Bonn do 19 sierpnia 2024 roku można było oglądać wystawę „Bernsteins Beethoven. Ode an die Freiheit”, która dokumentowała tę niezwykłą więź za pomocą około stu eksponatów. Kuratorzy pokazali między innymi młotek, dłuto i odłamek muru, który Bernstein zdobył tuż po występie przy użyciu pożyczonych narzędzi. Ostatni raz poprowadził orkiestrę kilka tygodni przed swoją śmiercią w 1990 roku, grając VII Symfonię w Tanglewood, a na kopercie podczas wizyty w muzeum w Bonn zapisał żartobliwe wyznanie – „LB (niestety nie van)”.

Jakie inne ody zna historia literatury?

Poza politycznym wierszem polskiego romantyka i symfoniczną deklaracją Bernsteina, w europejskiej kulturze istnieją dziesiątki utworów odwołujących się do motywu wolności i młodości. Samo zestawienie tych pojęć ujawnia symboliczne napięcie między rewolucją a wewnętrzną przemianą człowieka, co widać w poematach takich jak „Oda do młodości” Mickiewicza, który zaczyna się od słów: „Bez serc, bez ducha, to szkieletów ludy; Młodości! dodaj mi skrzydła!”. O ile tekst polskiego wieszcza wzywał do zrywu pokoleniowego i wyobraźniowego, o tyle wiersz Schillera kierował uwagę ku euforycznej jedności wszystkich ras ludzkich.

W przekładach na język polski najlepiej rozpoznawalne jest tłumaczenie Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, chociaż poeta nie odwzorował całego oryginału i momentami odchodził od treści pierwowzoru. Pełnego i wierniejszego tłumaczenia dokonał Andrzej Lam, historyk i krytyk literatury, a w jego wersji pojawiają się wersy takie jak: „O, radości, iskro bogów, Kwiecie Elizejskich pól, Święta, na twym świętym progu, Staje nasz natchniony chór”. Pomimo różnic translatorskich sens europejskiego dzieła pozostaje czytelny – chodzi w nim o przełamanie podziałów i budowanie wspólnoty opartej na szacunku.

Warto również pamiętać o współczesnych przykładach z innych literatur narodowych:

• słoweński poeta Peter Semolič napisał odę, która w sferze cielesności szukała wolności jednostki,
• Menno Wigman, niderlandzki twórca, w swym tomiku „Na imię mi Legion” zderzył ideę wyzwolenia z samotnością mieszkańców wielkich miast,
• w poezji holenderskiej znany jest wiersz „Wypychacz zwierząt”, gdzie akt wystawiania śmierci na pokaz zestawiono z pracą rzemieślnika-poety,
• Karheinz Stockhausen również sięgał po poetyckie środki w swoich muzycznych eksperymentach.

Wolność w interpretacji poety miejskiego

Holenderski poeta Menno Wigman, pełniąc funkcję oficjalnego Poety Miejskiego Amsterdamu, odczytywał wolność jako kategorię egzystencjalną, która w obliczu przesytu dobrami i braku przymusu staje się źródłem alienacji. W jego twórczości, na przykład w wierszach takich jak „Do mojego kutasa” czy „Brzydcy jesteśmy”, odsłania się zniewolenie własnym ciałem i bezpardonowa walka o zachowanie młodości. W tomie „Na imię mi Legion”, który w 2012 roku w krótkim czasie czterokrotnie dodrukowywano, człowiek jest uwięziony w schemacie gonitwy za przyjemnością – poeta nie moralizuje, a raczej stawia pytanie o sens życia, gdy zanikają wszelkie zewnętrzne ograniczenia. Barbara Kalla, tłumaczka i niderlandystka z Uniwersytetu Wrocławskiego, podkreślała, że wiersze Wigmana są „de-lirycznym przeżyciem”, ponieważ łączą klasyczną formę sonetu z bezkompromisową diagnozą teraźniejszości.

Jakie miejsce zajmowała wolność w myśli Schillera?

Dla Fryderyka Schillera wolność rodziła się z estetycznego wychowania człowieka – ideał braterstwa miał wynikać z harmonii, a nie z politycznej walki. W przeciwieństwie do gorączkowej atmosfery powstania listopadowego, która zdefiniowała tonację utworu Juliusza Słowackiego, poemat Schillera tchnął spokojną radością i nadzieją. Fakt, że to właśnie te słowa Ludwig van Beethoven wplótł w monumentalny finał IX Symfonii i że ostatecznie stały się one podstawą hymnu Unii, dowodzi, jak bardzo idea jedności była potrzebna powojennej Europie. Wprowadzenie tego symbolu nie było natychmiastowe – dopiero Paryska Karta Nowej Europy z 1990 roku i późniejsze kryteria kopenhaskie ustalone w 1993 roku stworzyły grunt pod prawne zjednoczenie się krajów dawnego bloku wschodniego z zachodem. Dziś odgrywanie instrumentalnej aranżacji dziewiątego maja, w Dniu Europy, przypomina, że najtrwalszym hymnem pozostaje ten, który nie potrzebuje słów, by wyrazić to, co wspólne.