Kto napisał Wesele? Wszystko o autorze i dramacie

Autorem dramatu „Wesele” jest Stanisław Wyspiański, jeden z najwybitniejszych artystów okresu Młodej Polski. To właśnie jemu zawdzięczamy to przełomowe dzieło, które od ponad wieku nie schodzi ze scen polskich teatrów. Zapraszam do szczegółowego poznania sylwetki twórcy oraz wszystkich tajników tego narodowego arcydzieła.

Stanisław Wyspiański – twórca wszechstronny

Stanisław Wyspiański nie ograniczał się jedynie do pisania. Był malarzem, uczniem Jana Matejki, a także twórcą niezwykłej wizji teatru. Jego koncepcja tak zwanego teatru ogromnego zakładała, że artysta ma pełną kontrolę nad każdym elementem spektaklu – od słów, przez ruch sceniczny, po reżyserię światła i kostiumy. Didaskalia w „Weselu” są namacalnym dowodem tej idei, ponieważ nie tylko dają wskazówki realizatorom, ale także budują niepowtarzalny nastrój tajemnicy i niedomówień.

Jako indywidualista i buntownik, często wchodził w konflikty z dyrekcją Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Jego ambicją było stworzenie teatru narodowego, który w pełni wyrażałby indywidualną wizję twórcy, bez żadnych kompromisów. W malarstwie z kolei odszedł od historycznego patosu Matejki, fascynując się impresjonizmem i secesją, czego doskonałym przykładem są jego słynne witraże.

Jak powstał dramat „Wesele”?

Geneza utworu jest równie fascynująca, co sam tekst. Wszystko zaczęło się od autentycznego wydarzenia, jakim było wesele poety Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną, chłopką z Bronowic. Ślub odbył się 20 listopada 1900 roku w bazylice Najświętszej Maryi Panny w Krakowie, jednak właściwym miejscem akcji dramatu stał się podkrakowski dworek Włodzimierza Tetmajera, nazwany później Rydlówką. Sam Wyspiański był gościem na tym weselu i wraz ze swoją żoną, również chłopką, obserwował bieg wypadków.

Wbrew pozorom, opisane w dramacie sceny nie odtwarzają wiernie samego ślubu, lecz odbywające się następnego dnia poprawiny. Artysta, stojąc oparty o framugę drzwi i przysłuchując się rozmowom biesiadników, dostrzegł w tym spotkaniu dwóch światów – krakowskiej inteligencji i bronowickich chłopów – materiał na wielką narodową przypowieść. Efektem tych nocnych obserwacji był dramat wydany drukiem na przełomie kwietnia i maja 1901 roku, choć jego premiera teatralna w Teatrze Miejskim w Krakowie miała miejsce wcześniej, bo już 16 marca 1901 roku.

Bohaterowie z krwi i kości

Jednym z powodów, dla których „Wesele” tak bardzo poruszało współczesnych, było osadzenie akcji w rozpoznawalnych realiach i zaludnienie jej postaciami mającymi swoje pierwowzory wśród gości Rydla. Zabieg ten sprawił, że dla wtajemniczonych dramat stał się niemal kroniką towarzyską z elementami pamfletu.

Lista autentycznych inspiracji jest długa i obejmuje artystyczną śmietankę Krakowa:

• Gospodarz to odbicie Włodzimierza Tetmajera, malarza i gospodarza bronowickiej chaty.
• Pan Młody to sam Lucjan Rydel, poeta oderwany od rzeczywistości.
• Poeta został sportretowany na podstawie Kazimierza Przerwy-Tetmajera, przyrodniego brata Gospodarza.
• Dziennikarz szarpał się z wyrzutami sumienia niczym Rudolf Starzewski, redaktor krakowskiego „Czasu”.
• Rachela, rozmiłowana w poezji córka karczmarza, to nikt inny jak Pepa Singer.
• Radczyni została odwzorowana na podstawie Antoniny Domańskiej, ciotki Lucjana Rydla i autorki „Historii żółtej ciżemki”.

Nadanie tym znanym osobom scenicznych rysów sprawiło, iż diagnoza społeczna postawiona przez Wyspiańskiego zabolała celnie i została natychmiast zrozumiana przez ówczesną publiczność.

Postacie fantastyczne i ich symbolika

Równolegle do świata realnego, Wyspiański wprowadził na scenę tak zwane Osoby Dramatu, będące personifikacjami lęków, marzeń i wyrzutów sumienia poszczególnych bohaterów. Ich pojawienie się w akcie drugim przenosi akcję z konwencji realistycznej komedii w sferę symboliczno-wizyjną, typową dla dramatu modernistycznego.

Stańczyk, odwiedzający Dziennikarza, jest symbolem mądrej troski o państwo, ale też bezlitośnie obnaża bierność i „błazeństwo” konserwatywnych elit. Z kolei Hetman, będący duchem Franciszka Ksawerego Branickiego, uosabia narodową zdradę i próbuje uwieść Pana Młodego złotem. Pojawia się również Wernyhora, legendarny wróżbita, i wręcza Gospodarzowi złoty róg na znak gotowości do czynu. Wszystkie te zjawy tworzą galerię polskich mitów i grzechów, które wciąż tkwią w świadomości narodu.

Mistrzowska gra konwencjami i językiem

Formalna budowa „Wesela” jest równie dopracowana, co jego warstwa treściowa. Utwór składa się z trzech aktów, w których widać wyraźne przejście od realizmu do symbolizmu. Akt I jest napisany w konwencji komedii realistycznej, pełnej dynamicznych dialogów i barwnych postaci. W akcie II dominuje już nastrój symboliczno-wizyjny, by w akcie III obie te konwencje zaczęły się przenikać, prowadząc do niesamowitego finału.

Na szczególną uwagę zasługuje stylizacja językowa. Aby oddać różnice między gośćmi z miasta a gospodarzami ze wsi, Wyspiański po mistrzowsku wykorzystał elementy małopolskich gwar ludowych. W wypowiedziach chłopów słychać charakterystyczne mazurzenie i udźwięczniającą fonetykę międzywyrazową. Zabiegi te nie tylko lokalizują akcję w Bronowicach, ale też natychmiast budują psychologiczną wiarygodność postaci i podkreślają społeczny dystans między inteligencją a ludem.

Cała chata rozśpiewana, grająca muzyką w noc ciemną, wydała mi się arcyprzyjemną, jako arka, na kształt czarów łodzi…

Wymowa przedmiotów – symbolika w „Weselu”

Każdy niemal rekwizyt w dramacie urasta do rangi symbolu, niosąc ze sobą ogromny ładunek znaczeniowy. To właśnie dzięki temu „Wesele” jest nie tylko historią jednego ślubu, ale opowieścią o całej zniewolonej Polsce. Wyspiański nadał zwykłym sprzętom rangę nośników narodowych mitów i ostrzeżeń.

Wśród najważniejszych symboli na pierwszy plan wybijają się:

• Złoty róg – znak do rozpoczęcia walki, symbol narodowego zrywu i nadziei, który zostaje haniebnie zgubiony przez lekkomyślność.
• Chochoł – słomiana osłona na krzak róży, symbol uśpienia, marazmu i niemocy, która pod koniec dramatu przejmuje władzę nad weselnikami.
• Czapka z pawimi piórami – uosobienie próżności i prywaty, dla której Jasiek gubi złoty róg, przedkładając osobisty przedmiot nad sprawę narodową.
• Złota podkowa – zgubiona przez konia Wernyhory i schowana przez Gospodynię do skrzyni „na zaś”, symbolizuje odłożone w czasie szczęście i zapowiedź przyszłego zwycięstwa.

Symboliczne są również całe sceny. Chocholi taniec na zakończenie dramatu jest bodaj najmocniejszą wizją zniewolenia i bezradności całego społeczeństwa. Z kolei zgromadzenie chłopów z kosami pod bronowicką chatą to czytelne nawiązanie do bitwy pod Racławicami i znak gotowości ludu do walki, który to zapał zostaje zmarnowany przez nieudolność przywódców.

Dlaczego dramat kończy się „chocholim tańcem”?

Ostatnie sceny „Wesela” to jedne z najbardziej wstrząsających obrazów w polskiej literaturze. Po tym, jak Jasiek gubi złoty róg, a szansa na powstanie zostaje zaprzepaszczona, weselnicy pogrążają się w dziwnym letargu. Zastygają w bezruchu, zasłuchani w dźwięk chocholej muzyki, by w końcu ruszyć do tańca.

Nie jest to jednak taniec radości. To lunatyczny, bezwolny korowód, prowadzony przez Chochoła. Postać ta, która dla małej Isi jest tylko niepotrzebnym „śmieciem”, dla zniewolonego narodu staje się złowieszczym wodzirejem. Taniec ten unaocznia marazm, wewnętrzne uśpienie i całkowitą niemoc do podjęcia realnego działania. Wyspiański nie daje łatwego pocieszenia – przeciwnie, diagnoza jest bezlitosna: Polacy trwają w letargu, czekając na cud, który nie nadchodzi.

Kluczowe konteksty interpretacyjne

Aby w pełni zrozumieć „Wesele”, warto sięgnąć po tekst Tadeusza Boya-Żeleńskiego zatytułowany „Plotka o Weselu”. Boy w eseju tym drobiazgowo odtwarza realia słynnego wesela Lucjana Rydla oraz odsłania kulisy powstawania dramatu. Opisuje między innymi, jaką sensację w Krakowie wzbudził ślub „pana z miasta” z wiejską dziewczyną, a także obnaża powierzchowność tak zwanej chłopomanii, która była jedynie modą na egzotykę wsi, a nie rzeczywistym zrozumieniem potrzeb ludu.

Wydarzenia w bronowickiej chacie rozgrywają się w symbolicznym momencie przełomu wieków, a data premiery – 1901 rok – zbiega się z apogeum lęków dekadentów. Mamy tu zderzenie dwóch postaw: żywiołowego, kipiącego energią ludu (élan vital) i pogrążonej w melancholii, biernej inteligencji (vanitas). W tym starciu Wyspiański nie staje jednoznacznie po żadnej ze stron, lecz chłodnym okiem artysty obnaża słabości obu środowisk, ukazując ich wzajemną niezdolność do dialogu i wspólnego czynu.

Dramat ten, uznany za jedno z najważniejszych dzieł Młodej Polski, doczekał się głośnej ekranizacji w reżyserii Andrzeja Wajdy w 1972 roku, a w 2017 roku został wybrany lekturą Narodowego Czytania pod patronatem Pary Prezydenckiej.