Kto napisał W pustyni i w puszczy?

Autorem powieści „W pustyni i w puszczy” jest Henryk Sienkiewicz, jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy przełomu XIX i XX wieku. Ta przygodowa książka, pierwotnie publikowana w odcinkach, szybko stała się międzynarodowym bestsellerem. Zapraszam do lektury artykułu, w którym przybliżam szczegóły dotyczące zarówno samego twórcy, jak i genezy jego niezapomnianego dzieła.

Kim jest autor „W pustyni i w puszczy”?

Twórcą lektury jest Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz herbu Oszyk, urodzony 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej. Posługiwał się pseudonimem „Litwos”, pod którym publikował swoje wczesne utwory w prasie. Jego dorobek pisarski obejmuje monumentalne powieści historyczne, takie jak „Krzyżacy”, „Quo vadis” czy znana jako Trylogia seria składająca się z „Ogniem i mieczem”, „Potopu” oraz „Pana Wołodyjowskiego”.

W 1905 roku Sienkiewicz otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za całokształt twórczości, co stanowiło międzynarodowe uznanie dla jego epickiego talentu. Wcześniej, bo w 1900 roku, Uniwersytet Jagielloński przyznał mu tytuł doktora honoris causa. Jego życie prywatne było równie złożone – był trzykrotnie żonaty, a dorosłości dożyło dwoje jego dzieci: Henryk Józef i Jadwiga Korniłowiczowa.

Co wiemy o okolicznościach powstania lektury?

Powieść „W pustyni i w puszczy” powstawała jako ostatnie duże dzieło w karierze pisarza i od początku była pomyślana jako utwór dla młodzieży. Sienkiewicz napisał ją, bazując na własnych doświadczeniach z podróży do Afryki, które odbył jako korespondent. Konstruując fabułę, sięgnął po realne wydarzenie – antykolonialne powstanie Mahdiego w Sudanie, którego kulminacja przypadła na 1885 rok i zakończyła się śmiercią przywódcy.

Pierwowzorem głównej bohaterki, Nel Rawlison, była Wandzia Ulanowska, adoptowana córka przyjaciela autora. Z kolei imię i nazwisko głównego bohatera – Staś Tarkowski – zaczerpnął on od lubianego chłopca, który w 1908 roku przynosił mu mleko podczas pobytu w Rudawie. Powieść publikowano najpierw w odcinkach w „Kurierze Warszawskim” w latach 1910–1911, a w tym samym roku ukazała się w formie książkowej nakładem wydawnictwa Gebethner i Wolff.

Kim są główni bohaterowie powieści?

Akcja koncentruje się na dwójce dzieci, których kontrastujące charaktery napędzają fabułę pełną niebezpiecznych przygód na afrykańskim lądzie. Ich losy śledzi się z zapartym tchem, obserwując, jak niespodziewane zagrożenia hartują zwłaszcza młodego Stasia.

Staś Tarkowski

Staś Tarkowski to czternastoletni syn polskiego inżyniera i Francuzki, który wychowuje się bez matki. Biegle włada kilkoma językami: arabskim, angielskim, francuskim, polskim, a nawet zna suahili. Przed porwaniem imponował otoczeniu sprawnością fizyczną – był świetnym pływakiem i jeźdźcem. Jego patriotyzm podkreśla fakt, że podczas wędrówki wyrył na skale napis „Jeszcze Polska nie zginęła” i marzył o powrocie do ojczyzny, by o nią walczyć.

Podczas dramatycznej podróży przez Afrykę, wychodzą z niego cechy, które wcześniej były mniej widoczne. Staje się niezwykle opiekuńczy i sprytny, a jego waleczność każe mu stawić czoła porywaczom. Wykazuje się też mądrością w kontaktach z napotkanymi ludźmi, między innymi ze szwajcarskim podróżnikiem Lindem.

Nel Rawlison

Nel Rawlison, ośmioletnia Angielka, jest córką dyrektora Kompanii Kanału Sueskiego. Jest drobna, chorowita i łagodna, ale posiada silną wolę, która objawia się na przykład wtedy, gdy ratuje słonia nazwanego później King. Jej dobre serce widać w trosce o innych, choćby wtedy, gdy wyprasza u Stasia litość dla Kinga. W trakcie podróży zapada na niebezpieczną febrę, co staje się jedną z najpoważniejszych prób dla całej karawany.

Gdzie i kiedy toczy się akcja?

Fabuła rozpoczyna się w 1884 roku w egipskim mieście Port Said, położonym nad Kanałem Sueskim, gdzie ojcowie Stasia i Nel pracują jako inżynierowie. Po porwaniu przez służącego Chamisa i Beduinów pod wodzą Idrysa i Gebhra, dzieci wędrują przez Saharę, docierając aż do Omdurmanu w Sudanie. Ich trasa wiedzie przez niegościnną pustynię, gdzie przeżywają burzę piaskową, a później przez sawannę i dżunglę, w której spotykają plemiona Wa-Himów i Samburów.

Książka przełożona została na 21 języków i zyskała status międzynarodowego bestsellera, rozpowszechniając na całym świecie obraz afrykańskiej przygody widzianej oczami polskiego pisarza.

Jak powieść została przyjęta i zaadaptowana?

Już po premierze książka zdobyła ogromną popularność, choć współcześnie pojawiają się wobec niej liczne głosy krytyczne. Analitycy tacy jak Ludwik Stomma zarzucali Sienkiewiczowi, że powieść przedstawia bezkrytyczną apologię kolonializmu i pogardliwy obraz rdzennej ludności Afryki, z pominięciem masowych zbrodni brytyjskich władz kolonialnych. Maciej Gdula dodawał, iż tekst uczy poczucia wyższości wobec innych ras. Te reinterpretacje nie przeszkodziły jednak w licznych próbach ożywienia historii na ekranie i w innych mediach.

Historia Stasia i Nel doczekała się dwóch dużych ekranizacji filmowych, zrealizowanych w odstępie niemal trzydziestu lat. Każda z tych wersji oferowała nieco inną wizję artystyczną i angażowała nowe pokolenie odtwórców głównych ról. Z nakręconych materiałów powstały również miniseriale telewizyjne.

Fenomen powieści zaowocował również nieoficjalnymi kontynuacjami literackimi. W 1993 roku Wojciech Sambora napisał „Powrót do Afryki”. Później powstały także komiksy internetowe, a w 2014 roku Leszek Talko opublikował powieść „Staś i Nel: Zaginiony klejnot Indii”. Z kolei trylogia „Keepers of the Stone” Andrew Anzura Clementa z 2017 roku czerpała z twórczości Sienkiewicza jedynie częściową inspirację.