Kto napisał Szewców? Poznaj autora dramatu

„Szewców” napisał Stanisław Ignacy Witkiewicz, znany jako Witkacy. Dramat ukończył w 1934 roku, a jego pełny tytuł brzmi „Szewcy. Naukowa sztuka ze «śpiewkami» w trzech aktach”. Poznaj autora utworu, jego najważniejsze idee oraz znaczenie dramatu w polskiej literaturze.

Kto napisał „Szewców”?

Autorem „Szewców” jest Stanisław Ignacy Witkiewicz, występujący pod pseudonimem Witkacy. Urodził się w 1885 roku, a zmarł w 1939 roku. Był pisarzem, dramaturgiem, malarzem, fotografikiem, filozofem i teoretykiem sztuki.

Witkacy pochodził z rodziny artystycznej. Jego ojcem był Stanisław Witkiewicz – malarz, architekt i twórca stylu zakopiańskiego. Syn od początku rozwijał wiele zainteresowań, lecz z czasem szczególne miejsce w jego twórczości zajęły teatr, literatura oraz filozoficzne pytania o sens istnienia.

Dramat powstawał w latach 1927–1934. Witkacy ukończył go w 1934 roku, pięć lat przed śmiercią. Pierwsze krajowe wydanie ukazało się dopiero w 1948 roku nakładem wydawnictwa Czytelnik – już po śmierci autora.

„Szewcy” to ostatni dramat Witkacego i jeden z najważniejszych przykładów polskiego teatru awangardowego.

Najważniejsze utwory Witkacego

Stanisław Ignacy Witkiewicz zasłynął nie tylko jako autor „Szewców”. Jego dorobek obejmuje również powieści „Pożegnanie jesieni” i „Nienasycenie”, a także dramaty „Wariat i zakonnica”, „W małym dworku”, „Matka”, „Gyubal Wahazar” oraz „Sonata Belzebuba”.

Pisarz stworzył ponad dwieście dzieł. W wielu z nich powracają podobne tematy: kryzys kultury, rozpad dawnych wartości, lęk przed masowym społeczeństwem oraz utrata indywidualności.

O czym są „Szewcy”?

Akcja dramatu rozgrywa się w fantastycznie przedstawionym warsztacie szewskim, więzieniu i przekształconym gabinecie. Czas pozostaje nieokreślony. Tytułowi bohaterowie cierpią z powodu ciężkiej, monotonnej pracy, lecz po zamknięciu w więzieniu równie dotkliwie odczuwają bezczynność.

Centralną postacią jest Sajetan Tempe – majster szewski i filozof-samouk. Towarzyszą mu dwaj czeladnicy. Ich przeciwnikiem zostaje Robert Scurvy, prokurator, który przy pomocy bojówki Dziarskich Chłopców przeprowadza zamach stanu i ustanawia dyktaturę.

Scurvy reprezentuje władzę autorytarną oraz dążenia kojarzone z faszyzmem. Szewcy buntują się przeciwko jego rządom, obalają dotychczasowy porządek i sami przejmują władzę. Ich zwycięstwo nie przynosi jednak równości ani wolności. Dawni uciskani szybko zaczynają zachowywać się jak nowi ciemiężyciele.

W finale pojawiają się Hiper-Robociarz, Towarzysz X i Towarzysz Abramowski. Wprowadzają porządek oparty na technokracji, biurokracji i całkowitej kontroli. Społeczeństwo zostaje poddane mechanizacji, a człowiek traci podmiotowość.

Trzy przewroty

Budowa utworu opiera się na trzech aktach i trzech kolejnych zmianach ustrojowych:

• Scurvy obala porządek demokratyczny i ustanawia dyktaturę.
• Szewcy przeprowadzają rewolucję przeciwko jego rządom.
• Technokraci przejmują kontrolę nad porewolucyjnym chaosem.
• Jednostka zostaje podporządkowana bezosobowemu systemowi.

Witkacy pokazuje, że sama zmiana przywódców nie musi oznaczać poprawy życia. Rewolucja może obiecywać równość, lecz jej uczestnicy często zaczynają walczyć przede wszystkim o własne przywileje.

Dlaczego dramat jest groteskowy?

„Szewcy” odrzucają realistyczną fabułę, psychologiczne prawdopodobieństwo i logiczny ciąg przyczynowo-skutkowy. Bohaterowie przypominają marionetki. Ich działania są przesadne, nagłe i często pozbawione racjonalnego uzasadnienia.

Scurvy może zostać upodobniony do psa, bomba Hiper-Robociarza okazuje się termosem, a zabity Sajetan nadal wygłasza długą tyradę. Groza sąsiaduje z farsą, patos z wulgarnością, a tragizm z komizmem. Taki kontrast wywołuje wstrząs estetyczny.

Język postaci

W dramacie mówienie bywa ważniejsze niż działanie. Bohaterowie prowadzą pozornie filozoficzne dyskusje, używają gwary, terminologii naukowej, retoryki politycznej, neologizmów i wymyślnych przekleństw.

Ich wypowiedzi nie tworzą spójnego dialogu. Każda postać podąża własnym tokiem myślenia, często ignorując rozmówców. Język staje się odbiciem chaosu świata oraz rozpadu wspólnych wartości.

Aluzje literackie

Witkacy nawiązuje między innymi do „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego. W dramacie pojawia się Chochoł, który zmienia się w Bubka. Autor parodiuje także charakterystyczną muzyczność „Wesela”, lecz zamiast nadziei na odrodzenie pokazuje pustkę i rozpad symboli.

„Szewcy” można zestawiać z „Tango” Sławomira Mrożka, „Nosorożcem” Eugène’a Ionesco, „Folwarkiem zwierzęcym” George’a Orwella oraz „Mistrzem i Małgorzatą” Michaiła Bułhakowa. Wszystkie te utwory przedstawiają społeczeństwa zagrożone przemocą, konformizmem lub totalną kontrolą.

Czym jest Czysta Forma?

Witkacy stworzył teorię teatralną nazywaną Czystą Formą. Zakładała ona odejście od wiernego naśladowania rzeczywistości, realistycznej psychologii i prawdopodobieństwa zdarzeń. Najważniejszy miał być układ słów, gestów, dźwięków, ruchu i scenografii.

Artysta uważał, że tradycyjny teatr nie wystarcza do opisu świata XX wieku. Rewolucje, wojny, rozwój techniki i narodziny totalitaryzmów były tak gwałtowne, że realizm nie potrafił oddać ich skali. Nowa sztuka miała szokować, deformować rzeczywistość i prowadzić widza ku doświadczeniu metafizycznemu.

W „Szewcach” autor częściowo odchodzi jednak od własnej teorii. Dramat zawiera wyraźne przesłanie polityczne i społeczne. Krytykuje kapitalizm, faszyzm, komunizm oraz rewolucję, a także ostrzega przed zanikiem indywidualności.

W „Szewcach” deformacja nie służy ucieczce od rzeczywistości. Pozwala pokazać jej przemoc, absurd i kryzys wartości w ostrzejszej formie.

Dlaczego „Szewcy” są ważni?

Utwór Witkacego należy do najważniejszych polskich dramatów awangardowych. Jego znaczenie wynika nie tylko z oryginalnego języka i niezwykłej sceniczności. Autor stworzył także przenikliwą wizję społeczeństwa, które przechodzi od demokracji przez dyktaturę i rewolucję do całkowitego podporządkowania systemowi.

Witkacy obawiał się, że rozwój techniki, urbanizacja i umasowienie życia doprowadzą do zaniku uczuć wyższych. W jego katastroficznej wizji ludzie przestają myśleć samodzielnie, a następnie stają się elementami wielkiej machiny społecznej.

„Szewcy” pozostają lekturą szkolną na poziomie rozszerzonym. Dramat pomaga analizować takie zagadnienia jak groteska, teatr absurdu, awangarda, rewolucja, totalitaryzm, kryzys wartości, mechanizacja społeczeństwa i utrata tożsamości.

Prapremiera odbyła się 12 października 1957 roku w Teatrze Wybrzeże w Sopocie. Spektakl wyreżyserował Zygmunt Hübner. Od tego czasu dramat wielokrotnie wystawiano na polskich scenach, ponieważ jego teatralny chaos nadal wymaga od aktorów odwagi, precyzji i wyczucia groteski.