„Hamleta” napisał William Shakespeare, znany w Polsce jako William Szekspir. Tragedia powstała najprawdopodobniej w latach 1599–1602, a jej fabuła wyrasta ze znacznie starszych opowieści o duńskim księciu Amlecie. Historia utworu obejmuje źródła średniowieczne, teatr elżbietański, kolejne wydania oraz spory o prawdziwe autorstwo.
Kim był autor „Hamleta”?
Autorem tragedii jest William Shakespeare, angielski dramatopisarz, poeta i aktor związany z teatrem elżbietańskim. W polskiej tradycji jego nazwisko zapisuje się najczęściej jako William Szekspir. To właśnie jemu przypisuje się stworzenie historii księcia Danii, który po śmierci ojca odkrywa zbrodnię, przyjmuje pozę szaleńca i próbuje wymierzyć sprawiedliwość mordercy.
Utwór należy do tak zwanych wielkich tragedii Shakespeare’a, obok „Makbeta”, „Otella” i „Króla Leara”. Liczy 5 aktów i łączy intrygę dworską z refleksją nad śmiercią, winą, miłością oraz granicami ludzkiego działania. Słynny monolog „Być albo nie być” uczynił Hamleta jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci literatury światowej.
| Element | Informacja | Dane |
| Autor | William Shakespeare | angielski dramatopisarz |
| Czas powstania | przełom XVI i XVII wieku | najczęściej 1599–1602 |
| Gatunek | tragedia | 5 aktów |
| Miejsce akcji | Elsynor | zamek w Danii |
Kiedy powstał dramat?
Dokładna data napisania „Hamleta” nie jest znana. Badacze najczęściej wskazują okres 1599–1602, choć część opracowań zawęża go do lat 1599–1601. Na taki przedział wskazują odniesienia do „Juliusza Cezara”, wystawionego w 1599 roku, oraz podobieństwa między „Hamletem” a utworami granymi w Londynie około 1600 roku.
Niektóre fragmenty mogą pochodzić z późniejszej redakcji. Dotyczy to między innymi uwag o dziecięcych zespołach teatralnych i tak zwanej wojny teatrów, która rozgorzała w Londynie na początku XVII wieku. Shakespeare mógł poprawiać tekst po pierwszych przedstawieniach, dlatego trudno wskazać jeden dzień ukończenia dzieła.
Pierwsze wydania
Najstarsza zachowana wersja ukazała się jako pierwsze quarto, określane często skrótem Q1. Wydanie zawierało liczne błędy i było znacznie krótsze od późniejszej redakcji. W 1604 roku opublikowano obszerniejsze Q2, uznawane za najważniejszą podstawę współczesnych wydań dramatu.
Kolejne quarto pojawiły się w latach 1611, 1622 i 1637. W 1623 roku tragedię włączono do pierwszego wydania Folio, obejmującego dzieła Shakespeare’a. Ta wersja zawiera pewne skróty oraz zmiany językowe, dlatego współczesne edycje porównują przede wszystkim Q2 i Folio.
Z jakich źródeł korzystał Shakespeare?
Fabuła nie powstała całkowicie od podstaw. Jej najstarszym znanym źródłem jest „Gesta Danorum”, kronika spisana około 1200 roku przez Saxo Gramatyka. Opowiada ona o Amlecie, synu zamordowanego władcy, który udaje obłęd, aby ocalić życie i przygotować zemstę na stryju Fengim.
Shakespeare przejął podstawowy schemat: brat zabija brata, poślubia jego żonę, a syn ofiary próbuje odkryć prawdę i ukarać winnego. Przekształcił jednak dawną opowieść w dramat o sumieniu, odpowiedzialności i niepewności poznawczej. W jego wersji Hamlet nie działa od razu, ponieważ chce sprawdzić, czy duch ojca mówi prawdę.
Pra-Hamlet
Bezpośrednim źródłem mógł być również zaginiony „Ur-Hamlet”, nazywany Pra-Hamletem. Sztukę wystawiano w Londynie około 1588 roku, a jej autorstwo bywa przypisywane Thomasowi Kydowi. Wiadomo, że pojawiał się w niej duch żądający zemsty, lecz pełny tekst nie zachował się.
Możliwe, że Pra-Hamlet czerpał z francuskiej wersji opowieści zamieszczonej przez Thomasa Belleforesta w „Histoires Tragiques” z 1570 roku. Shakespeare połączył te materiały z własnymi pomysłami dramaturgicznymi, tworząc utwór znacznie bardziej złożony psychologicznie niż wcześniejsze warianty historii.
Czy „Hamleta” mógł napisać ktoś inny?
Od kilku stuleci pojawiają się teorie kwestionujące autorstwo Shakespeare’a. Zwolennicy tak zwanej alternatywnej teorii autorstwa twierdzą, że człowiek pochodzący ze Stratford-upon-Avon nie miał wystarczającego wykształcenia ani doświadczenia, aby stworzyć tak bogate dzieła.
Jednym z najczęściej wskazywanych kandydatów jest Edward De Vere, earl Oxfordu żyjący w latach 1550–1604. Według Stowarzyszenia De Vere nazwisko William Shakespeare miało być jego literackim pseudonimem. Argument opiera się między innymi na wykształceniu arystokraty, jego podróżach i znajomości dworu królowej Elżbiety I.
Inni autorzy tych hipotez wymieniają Francisa Bacona albo Christophera Marlowe’a. Te koncepcje nie zyskały jednak akceptacji większości badaczy. Stanley Wells, przewodniczący Stratfordzkiej Fundacji Szekspirowskiej, odrzuca teorię De Vere’a i wskazuje, że brak wiarygodnych dowodów na jej poparcie. W ujęciu dominującym w szekspirologii dzieła napisał William Shakespeare.
Autorstwo „Hamleta” przypisuje się Williamowi Shakespeare’owi, a nie Edwardowi De Vere’owi, Francisowi Baconowi czy Christopherowi Marlowe’owi.
O czym opowiada „Hamlet”?
Akcja rozgrywa się głównie na zamku Elsynor. Książę Hamlet dowiaduje się od ducha ojca, że poprzedni król został zamordowany przez własnego brata Klaudiusza. Zabójca przejął tron i poślubił Gertrudę, wdowę po zmarłym władcy.
Hamlet postanawia udawać obłęd, aby obserwować dwór bez wzbudzania podejrzeń. Przyjazd aktorów daje mu sposobność do przygotowania przedstawienia „Zabójstwo Gonzagi”. Włącza do spektaklu scenę podobną do zabójstwa ojca i obserwuje reakcję Klaudiusza. Gwałtowne przerwanie widowiska potwierdza jego podejrzenia.
Zwłoka księcia uruchamia kolejne tragedie. Hamlet zabija ukrytego za arrasem Poloniusza, Ofelia popada w obłęd i tonie, a Laertes zawiera z Klaudiuszem spisek przeciwko księciu. Finałowy pojedynek odbywa się zatrutymi ostrzami i kończy śmiercią Hamleta, Laertesa, Gertrudy oraz Klaudiusza.
Hamletyzm
Postawa bohatera dała początek pojęciu hamletyzm. Oznacza ono niezdolność do działania wynikającą z nadmiaru refleksji, analizowania konsekwencji i moralnych wątpliwości. Hamlet chce pomścić ojca, lecz jednocześnie wie, że zemsta sama jest czynem obciążonym winą.
Ta dwoistość odróżnia go od Laertesa i Fortynbrasa. Obaj działają szybko, kierując się emocją, honorem albo ambicją. Hamlet potrzebuje dowodu, rozważa sens kary i pyta, czy człowiek może zachować niewinność, odbierając życie innemu.
Jak „Hamlet” trafił do polskiej kultury?
Pierwszy polski przekład ukazał się w 1797 roku. Wojciech Bogusławski tłumaczył wtedy dramat z języka niemieckiego, a nie bezpośrednio z angielskiego. Później powstały przekłady między innymi Cypriana Kamila Norwida, Jarosława Iwaszkiewicza, Romana Brandstaettera, Macieja Słomczyńskiego i Stanisława Barańczaka.
Osobne miejsce zajmuje śląska wersja „Tragedya Hamleta, ksiyncia Dynymarku”, przełożona przez Mirosława Syniawę. Tłumacz zachował strukturę tragedii, lecz przeniósł jej język w rejestr śląskiej godki. Słynna kwestia brzmi tam: „Być abo niy być – to ci je pytanie”.
Takie przekłady pokazują, że dramat Shakespeare’a pozostaje otwarty na różne odmiany języka. Nie zmienia się zasadniczy konflikt między prawdą, władzą i sumieniem, lecz zmienia się sposób, w jaki odbiorca słyszy głos Hamleta.>
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kto jest autorem „Hamleta”?
Autorem tragedii jest William Shakespeare, zwany w Polsce Williamem Szekspirem, angielski dramatopisarz, poeta i aktor związany z teatrem elżbietańskim.
Kiedy powstał „Hamlet”?
Dramat powstał najprawdopodobniej na przełomie XVI i XVII wieku, zwykle datowany jest na lata 1599–1602, choć część badań zawęża ten przedział do 1599–1601.
Z ilu aktów składa się „Hamlet”?
Sztuka ma pięć aktów i łączy intrygę dworską z refleksją nad śmiercią, winą i miłością.
Jakie są źródła fabuły „Hamleta”?
Shakespeare korzystał z wcześniejszych opowieści, przede wszystkim z kroniki „Gesta Danorum” Saxo Gramatyka oraz możliwego zaginionego utworu zwanego Pra-Hamletem.
Czym jest Pra-Hamlet?
Pra-Hamlet to zaginiona sztuka grana około 1588 roku, przypisywana czasem Thomasowi Kydowi, która zawierała motyw ducha żądającego zemsty.
Czy autorstwo „Hamleta” było kwestionowane?
Tak — pojawiły się hipotezy, że autorem mógł być np. Edward De Vere, Francis Bacon lub Christopher Marlowe, lecz większość badaczy odrzuca te teorie i przypisuje dzieło Shakespeare’owi.
O czym opowiada fabuła „Hamleta”?
Akcja toczy się głównie na zamku w Elsynorze i opowiada o księciu, który po wizycie ducha ojca udaje obłęd, by odkryć i osądzić zabójcę tronu — swego wuja Klaudiusza.
Co oznacza pojęcie hamletyzm?
Hamletyzm to niezdolność do szybkiego działania wynikająca z nadmiernej analizy i wątpliwości moralnych; Hamlet rozważa konsekwencje zemsty, zamiast natychmiast działać.
Kiedy i jak „Hamlet” pojawił się w polskiej kulturze?
Pierwszy polski przekład ukazał się w 1797 roku (tłumaczony z niemieckiego przez Wojciecha Bogusławskiego), a później powstały liczne translacje autorstwa m.in. Norwida, Iwaszkiewicza i Barańczaka.
Jakie są najważniejsze wydania „Hamleta” z pierwszego okresu publikacji?
Najstarsze zachowane wydania to pierwsze quarto (Q1) z wieloma błędami oraz obszerniejsze Q2 z 1604 roku, a także wersja z First Folio z 1623 roku, które są podstawą współczesnych edycji.
