Kto napisał Noce i dnie? Poznaj autorkę tej powieści

Monumentalną powieść „Noce i dnie” napisała Maria Dąbrowska, jedna z najwybitniejszych polskich prozaiczek XX wieku. To epickie dzieło z lat 1931–1934 przyniosło jej międzynarodowe uznanie i pięciokrotną nominację do literackiej Nagrody Nobla. W naszym artykule przybliżamy jej sylwetkę, ukazujemy kulisy powstania utworu oraz zdradzamy, kto stał się pierwowzorem głównych bohaterów.

Kim jest autorka „Nocy i dni”?

Maria Dąbrowska przyszła na świat w Russowie, gdzie jej rodzice prowadzili gospodarstwo. Doświadczenia z dzieciństwa i historie zasłyszane w domu rodzinnym stały się później fundamentem jej najsłynniejszego utworu. Pisarka przez lata zbierała materiały, sięgając do wspomnień najbliższych, by jak najwierniej oddać realia schyłku XIX stulecia.

Dzieło ukazywało się w Warszawie nakładem wydawnictwa Jakuba Mortkowicza. Czterotomowa publikacja obejmowała kolejno części: „Bogumił i Barbara”, „Wieczne zmartwienie”, „Miłość” oraz „Wiatr w oczy”. Sam proces wydawniczy rozciągnął się na kilka lat, a ostatni tom trafił do rąk czytelników w 1934 roku.

Za swoją pracę Dąbrowska otrzymała Państwową Nagrodę Literacką w 1933. Wyróżnienie to ugruntowało jej pozycję jako czołowej postaci literatury polskiej, jeszcze zanim krytycy obwołali powieść najlepszą epiką dwudziestolecia międzywojennego.

Sama autorka nie stroniła od refleksji nad własnym tekstem. Dostrzegała w nim głównie studium psychologiczne dwojga ludzi, którzy mimo całkowicie odmiennych osobowości próbują zbudować trwałą relację.

Jak powstawała epopeja o rodzinie Niechciców?

Pierwsze szkice do przyszłej sagi Dąbrowska zaczęła kreślić już w drugiej połowie lat dwudziestych. Fragmenty publikowała w prasie, jednak za każdym razem nadawała im inne tytuły. Ta droga od pierwotnych pomysłów do ostatecznego kształtu książki trwała kilka lat i wymagała od pisarki ogromnej dyscypliny twórczej.

Domowe progi i Kłopoty pani Barbary

Początkowo w latach 1928–1929 na łamach „Kobiety Współczesnej” cykl ukazywał się pod szyldem „Domowe progi”. Autorka szybko uznała jednak, że tytuł zbytnio zacieśnia perspektywę do murów jednego domu i nie oddaje skali opisywanych przemian. W dalszej kolejności, gdy na pierwszy plan wysunęła się postać żony Bogumiła, przeredagowany fragment opublikowano w „Gazecie Zachodniej” już jako „Kłopoty pani Barbary”.

Dąbrowska analizowała konstrukcję psychiczną swoich bohaterów z dużą wnikliwością. Według jej własnych notatek kluczowym zagadnieniem stało się zderzenie osobowości: Bogumiła, który harmonizował z otaczającym go światem, z Barbarą pełną wewnętrznego niepokoju. Z czasem zrezygnowała z prowizorycznych nazw i nadała powieści ostateczny, znany dziś tytuł.

Podczas intensywnych prac autorskich zmieniła także liczbę potomstwa Niechciców, redukując je z pięciorga do trojga. Było to podyktowane chęcią pogłębienia relacji między każdym z dzieci a rodzicami, bez rozpraszania uwagi czytelnika na zbyt wiele wątków pobocznych.

Ostatecznie w rękopisie z lat 1931–1934 Maria Dąbrowska połączyła trzy główne plany: obyczajowy obraz życia rodzinnego, szeroką panoramę przemian społecznych oraz filozoficzną refleksję nad ludzkim losem. Ten ostatni aspekt scala całość, pokazując rytm przyrody i trwanie pojedynczego człowieka na tle dziejowych przełomów.

Kto był pierwowzorem Barbary i Bogumiła?

Dzieje małżeństwa Niechciców stanowią literacką fikcję, ale fundamentem charakterów głównych postaci były autentyczne relacje i biografie najbliższych pisarki. To właśnie odwołanie do prawdziwych osób nadało opowieści niezwykłej wiarygodności psychologicznej.

Ludomira Szumska – pierwowzór Barbary Niechcic

Gdy Maria Dąbrowska w 1925 roku zwróciła się do swojej matki z prośbą o spisanie wspomnień, nie przypuszczała, że otrzyma tak bezcenny materiał. Ludomira Szumska, z domu Gałczyńska, sięgnęła pamięcią aż do roku 1868 i na trzydziestu dwóch stronach opisała dzieje swojej młodości. Na odwrocie zeszytu pisarka umieściła adnotację, że to właśnie źródło „Nocy i dni”.

Wynotowane historie ukazały osobę pełną radości życia i zapału do nauki. Młoda kobieta przebywała w Warszawie, gdzie zgłębiała tajniki kroju i szycia, a później pracowała jako nauczycielka. Swój czas chętnie spędzała także w teatrach i muzeach, co odzwierciedla późniejszą postawę powieściowej Barbary, która nieustannie poszukuje głębszych doznań i ucieka od szarej codzienności.

Wyjazd na wakacje do Kluczborka całkowicie odmienił losy Ludomiry. To tam poznała swojego przyszłego męża, a ich małżeństwo, podobnie jak związek Niechciców, początkowo pełne było rozczarowań i trudnych prób. Przeprowadzka do Russowa po dwóch latach przyniosła jej wreszcie upragniony spokój i poczucie zadomowienia.

Józef Szumski – pierwowzór Bogumiła Niechcica

Postać Józefa Szumskiego, ojca Marii Dąbrowskiej, stała się prototypem Bogumiła. W młodości walczył w powstaniu styczniowym, a za swoją działalność został zesłany. Po powrocie pracowicie i z oddaniem zarządzał majątkami ziemskimi, uosabiając czynną i otwartą na świat postawę życiową, którą pisarka przypisała swojemu literackiemu bohaterowi.

W chwili ślubu z Ludomirą miał już czterdzieści lat, podobnie jak Bogumił, który w oczach Barbary uchodził za człowieka dojrzałego i ukształtowanego. Jego niechęć do opowiadania o powstańczej przeszłości sprawiła, że córka musiała uzupełniać luki w biografii informacjami od innych członków rodziny.

Dąbrowska, oddając hołd swoim rodzicom, zamknęła w kartach powieści ponadczasowy obraz miłości, która rodzi się nie z gwałtownych porywów serca, a ze wspólnej codzienności i trudu. Wątek śmierci pierwszego syna, małego Piotrusia, również ma swój pierwowzór w autentycznych dziejach Szumskich, którzy także stracili niemowlę.

Dlaczego powieść uznano za arcydzieło?

Kompozycja utworu łączy w sobie losy kilku pokoleń rodziny szlacheckiej Niechciców z obrazem doniosłych przeobrażeń. Akcja rozpoczyna się na tle klęski powstania styczniowego, ukazując stopniowy upadek prestiżu ziemiaństwa i wyłanianie się nowej warstwy – inteligencji. Procesy te zamyka w powieści wybuch I wojny światowej.

Maria Dąbrowska celowo zestawiła ze sobą dwie skrajne osobowości: Bogumiła reprezentującego postawę czynną i otwartą oraz Barbarę, której życie wypełnia niepokój i poczucie wewnętrznego rozdarcia.

Walory artystyczne docenili wybitni literaturoznawcy, a Czesław Miłosz uznał epopeję za szczytowe osiągnięcie prozy międzywojennej. Mimo upływu lat powieść nadal wzbudza emocje i inspiruje kolejne pokolenia artystów, o czym świadczą liczne adaptacje sceniczne i filmowe.

Pisarka pięciokrotnie trafiała na listę nominowanych do Nagrody Nobla – w latach 1939, 1957, 1959, 1960 oraz 1965. Jej szanse na zdobycie lauru przekreślił opinia jednego z recenzentów Akademii Szwedzkiej. Stwierdził on, że nie rozumie, dlaczego dzieło liczące przeszło dwa tysiące stron nosi tytuł „Noce i dnie”, skoro nocą nic się nie dzieje. Ta zaskakująca ocena nie umniejszyła jednak rangi utworu w oczach polskich czytelników.

Jak „Noce i dnie” zaadaptowano na ekran i scenę?

Potencjał dramatyczny i siła wyrazu powieści sprawiły, że szybko zainteresowała ona twórców teatralnych oraz filmowców. Pierwsze inscenizacje pojawiły się już kilkadziesiąt lat po publikacji, a ekranizacja w reżyserii Jerzego Antczaka na trwałe zapisała się w historii polskiej kinematografii.

Film, który podbił serca widzów

W roku 1975 swoją prapremierę w kinie Oaza w Koszalinie miał film fabularny, który obejrzało potem 22 miliony widzów. Produkcja szybko stała się jednym z największych kasowych sukcesów w kraju i zyskała nominację do Oscara. Na ekranie Jadwiga Barańska wcieliła się w postać Barbary, a Jerzy Bińczycki zagrał Bogumiła.

Osobny rozdział stanowi tu niezapomniana muzyka Waldemara Kazaneckiego. Jego motyw walca przeszedł do klasyki, choć sam kompozytor podobno bardziej cenił swoje dokonania przy „Hrabinie Cosel”. Jak wspomina żona artysty, Grażyna Kazanecka, mąż nie lubił rozgłosu i tworzył przy fortepianie do późnych godzin nocnych.

Legenda głosi, że dopiero gdy szef zespołu filmowego usłyszał motyw muzyczny skomponowany przez Kazaneckiego, bez wahania wyraził zgodę na produkcję filmu.

Kilka lat po kinowym hicie, w lutym 1978 roku, premierę miał serial telewizyjny, który pozwolił rozbudować wątki i jeszcze dokładniej przyjrzeć się losom rodziny Niechciców. W rolę Tomaszka wcielił się Kazimierz Mazur, a jego pogrzeb we wrześniu 2024 roku stał się symbolicznym pożegnaniem z epoką niezapomnianych kreacji aktorskich.

Na fali popularności produkcji kostiumowych platforma streamingowa Netflix zapowiedziała nową adaptację pod kierunkiem Kamili Tarabury. Projekt wzbudza ogromne zainteresowanie i w roku 2026 trwają nad nim intensywne prace.

Spektakle i interpretacje teatralne

Powieść wielokrotnie przenoszono na deski teatrów, a każda realizacja wydobywała z niej inny ładunek emocjonalny. W 1971 roku w Teatrze im. Wojciecha Bogusławskiego w Kaliszu adaptacji dokonała Krystyna Miłobędzka, a za reżyserię odpowiadała Izabella Cywińska. Spektakl ten został zarejestrowany i pokazany w Teatrze Telewizji, docierając tym samym do szerszej publiczności.

Nowatorskie spojrzenie na sagę rodu Niechciców przedstawił Michał Siegoczyński w toruńskim Teatrze im. Wilama Horzycy. Jego wersja „Noce i dnie, czyli między życiem a śmiercią” z 2022 roku odważnie reinterpretuje losy bohaterów. Sam reżyser przyznawał, że wkroczył w świat Dąbrowskiej z szacunkiem, ale i ze świadomością, że uniwersalna opowieść o miłości zasługuje na nowe, świeże odczytanie.

Dzięki tym licznym przeróbkom scenicznym i telewizyjnym pamięć o bogatej spuściźnie epopei pozostaje wciąż żywa. Każde pokolenie odkrywa ją na nowo, zwracając uwagę na inne aspekty skomplikowanej relacji pomiędzy Barbarą a Bogumiłem.

Czyja muzyka tworzy niezapomniany klimat opowieści?

Gdy pada tytuł filmu, większości widzów natychmiast przypomina się słynny walc. Za jego stworzenie odpowiada Waldemar Kazanecki, którego kompozycje charakteryzowały się ogromną melodyjnością i błyskawicznie wpadały w ucho. Paradoksalnie, sam twórca przez lata pozostawał w cieniu, ceniąc sobie spokojną egzystencję na warszawskiej Sadybie z dala od blasku fleszy.

Jego żona Grażyna wspomina, że mąż potrafił komponować z niezwykłą łatwością, a pomysły czerpał wprost z wyobraźni. W przerwach od pisania muzyki piekł pasztet i przyjmował gości. Oprócz ścieżek dźwiękowych do obrazów kostiumowych, takich jak „Czarne Chmury”, tworzył też utwory kościelne podczas wyjazdów do Austrii i Bawarii. Niespełnionym marzeniem Kazaneckiego pozostało napisanie wielkiej opery inspirowanej historią Giordano Bruna.

Za życia nie zdobył prestiżowych laurów za muzykę do „Nocy i dni”. Dopiero pośmiertnie przyznano mu Złotą Kaczkę, doceniając jego wkład w sukces polskiego kina.

W 2009 roku wydawnictwo Agora wypuściło krążek z odświeżonymi aranżacjami w wykonaniu orkiestry Sinfonia Viva. Pierwsze koncerty tych nowych interpretacji miały miejsce rok wcześniej na festiwalu Otwarte Ogrody na Sadybie. Mimo że licencje na utwory można było pozyskać przez ZAIKS, rodzina kompozytora długo wahała się, czy kolejne komercyjne wydania są dobrym pomysłem. Jednak niespodziewany festiwal twórczości filmowej Kazaneckiego w Kielcach, zorganizowany przez młodą pasjonatkę, utwierdził bliskich w przekonaniu, że echo jego walca wciąż rozbrzmiewa w sercach kolejnych pokoleń.